DILI, STLTIMORLESTE.com – Restu Mortais neebe tau iha Metinaro no fatin sira seluk, rai ho tempu neebe naruk tebes maibe prosesu investigasaun no identifikasaun ba sira nia identidade kleur no too agora maioria seidauk iha rezultadu hodi entrega ba familia.
Veteranu Marcus Soares hatete, nuudar sidadaun iha rai ida nee preokupa tebes ho ruin husi restu mortais sira neebe tau hela iha Metinaro no fatin sira seluk tan, tanba rai kleur liu.
“Hanesan Timoroan ita preokupa tebes ho ruin restu mortais sira neebe tau hela iha Metinaro no fatin seluk tan ho tempu neebe kleur tebes, neebe governu seidauk bele identifika tan restu mortais balun nia identidade hodi entrega ba familia sira,” dehan nia ba STL iha Bidau, Kinta (06/08/3026).
Nia dehan, familia barak mak hein hela atu governu identifika lalais restu mortais sira nia identidade, tanba sira lakon sira nia familia iha funu laran no too agora seidauk hetan hodi halot. Ho ida neemak familia barak mak hein hela rejultadu husi prosesu investigasaun ba restu mortais sira nee.
Xefe Departamentu Forensik Hospital Nasional Guidu Valadares (HNGV), Doutor Nilton Tilman hatete, restu mortais neebe nia investigasaun, estudus no avaliasaun halo tiha ona, nee entrega ona ba familia hodi halot ona. Investigasaun neebe lao kleur, tanba husi parte ida nee nia rekursu minimu no peritus ladun barak, portantu buat sira nee sei lori tempu hotu.
Nia esplika, atu mate ruin nee familia sira konese primeiru mak tenke investiga, segundu rekolha dadus hodi suporta familia. Tanba nee iha sasin no autoridade lokal mos simu relatoriu husi ema ruma, haree fatin no sasan hanesan ropa ruma no sasan neebe iha fatin akontesimentu nee rekolha hotu, depois mak foti konkluzaun katak nee familia ka la familia hodi hatene semak ema ida nee. Ida neemak naran prosesu investigasaun.
Nia haktuir, tuir prosesu standar internasional para atu hatene lalais liu semak ema ida nee, metode ida neebe agora lao dadauk ema uza paling cangih neemak test DNA nee.
“Neebe mak infelismente iha ita nia rai nee seidauk iha. Test DNA nee ita presiza duni tanba primeiru nia metodu ida neebe lais liu halo investigasaun ba ema ida nia identidade. Segundu test DNA nee laos deit ba ema mate, maibe mos ba ema moris. Porezemplu hanesan disputa fen ho laen kuandu iha problema ba bebe ka labarik ida, hanesan uluk uza metodu test ran maibe uza test DNA sai dala ida, problema rejolve hotu kedas. Terseiru iha kontekstu Timor nee keta haluha restu mortais bar barak neebe mai tau iha nee tanba saida no rai iha Metinaro no balun rai iha Uatulari tanba saida. Nee tanba hein prosesu identifikasaun faze final liu husi teste ida naran DNA nee, tanba ida neemak buat sira nee sei rai hela tanba seidauk identifikadu,” tenik nia.
Tuir doutor nee, ezemplu se agora restu mortais neebe tau hela nee deskonfia husi familia balun dehan nee Saudozo David Alex Daitula nian, Saudozu Mauhunu Kadalak no sira seluk. Sira nia restu mortais nee rekolha iha terenu lori mai sekarik iha informasaun husi familia. Neebe tau iha nee para atu konfirma kona ba teste DNA mais ultimu liu internasionalmente bele identifika restu mortais nee ninia identidade.
Nia afirma, alende nee rekursu iha parte nee seidauk kompletu mais tenta para servisu ho masimu, atu bele halo buat sira hotu ho los no diak, atu nunee hetan rejultadu diak. Nee mak iha fulan ida nee nia laran sei halo rekrutamentu ho numeru ida neebe boot iha ospital nee, no husi parte ida rekomenda ema nain 5. Rekursu neebe agora iha nee kala nain 14 ka 15, nee sei menus tebes.
Nia dehan, mate restu sira balun haruka ona ba liur maibe jarang, bele sura deit ho liman mak haruka ba rai liur.
“Restu mortais sira balun haruka ona ba rai liur, maibe ita bele sura liman deit. Hanesan Komandante Maubrani iha 2013 ka 2014, depois tuir fali Saudozo Venancio Braz liu tiha tinan 10 ida ikus liu mak Komandante Setor Leste Komandante Olokasa ho nia maluk nain 2 Serafim ho Solak. Ida neemak teste ikus liu no aberta ona ba publiku iha 2024, neebe ami lori ba iha Surabaya Outobru,” dehan nia.
Nia hatete, agora nee diak intermus de kustu tun, nia tempu mos badak ona. Uluk lori ema ida bele rihun US$ 30 no nia durasaun tempu neemak fulan 2. Agora ho kustu neebe mak ribun US$ 10 no US$ 15 deit bele identifika ema ida. Iha momentu nee sira nain 3 iha menus loron 10 nia laran deit. Portantu nee iha avansu no progresu ida bot tebes iha nee.
Nia sujere, governu tenke haree ba dadus ida nee, hodi reativa fali prosesu nee lalais ona. Tanba ruin no restu mortais sira neebe rai neemos iha ninia tempu neebe labele rai kleur tanba influensia husi faktor ambiente hanesan manas ka malirin no kelembaban bele hatun tiha sampel nia kualidade neebe ba test nee bele hatun tiha nia kualiidade porsentu no nia labele atinzi 90% ka 99% ona.
Sidadaun Martinho Oliveira dehan, restu mortais neebe lori mai tau iha fatin hirak nee barak los, maibe rezultadu identifikasaun identidade neebe fo sai husi forensik nee bele sura deit ho liman, tanba dehan sei iha hela prosesu investigasaun nia laran neebe kleur no naruk tebes.
(dom)
