TL Hakarak Hametin Kooperasaun ho Territóriu Norte no NTT

KONVERSA-Vise Governador Provinsia Nusa Tenggara Timur (NTT), Jonhy Asadoma konversa ho Komandante Jeral Polisia Nasional Timor Leste (PNTL), Komisariu Asistente Polisia, Afonso dos Santos iha ambitu serimonia izar bandeira selebrasaun aniversariu Restaurasaun Independensia Timor Leste ba dala 24 iha Tasitolu, Dili, Kuarta. (Foto: STL/Mikael Mali Mau)

DILI, STLTIMORLESTE.com – Prezidente Republika (PR), Jose Ramos Horta hatete, importansia evidente husi kooperasaun ho Austrália, liu-liu Territóriu Norte no ho Indonézia, liu-liu Provínsia Nusa Tenggara Timur (NTT).

Xefe Estadu Timor Leste, Jose Ramos Horta hatoo kestaun nee bainhira hatoo diskursu iha selebrasaun Aniversariu Restaurasaun Independensia ba dala 24 (20 Maiu 2002-20 Maiu 2026) iha Tasitolu, Dili, Kuarta (20/5/2026).

“Ida-nee maka espasu sub-rejionál ida neebé integradu naturalmente, iha-neebé proximidade jeográfika kruza ho afinidade kulturál sira, dezafiu komún sira no potensiál ekonómiku signifikativu neebé seidauk esplora,” katak Prezidente Horta.

Selebrasaun Aniversariu Restaurasaun Independensia Timor Leste ba dala 24 nee halao ho izar bandeira nasional nee marka prezensa husi Prezidente Parlamentu Nasional, Fernanda Lay, Primeiru Ministru, Kay Rala Xanana Gusmao, Prezidente Tribunal Rekursu, Afonso Carmona, Vise Primeiru Ministru Australia, Richard Marles, Sekretariu Jeral ASEAN, Kao Kim Hourn, eis Titular orgaun sobrania sira, membru parlamentu nasional no governu, Dr. Hassan Wirajuda, eis-Ministru Negósiu Estranjeiru (2001-2009) Repúblika Indonézia; Dr. Marty Natalegawa, eis-Ministru Negósiu Estranjeiru (2009-2014) Repúblika Indonézia nian no lideransa sivil no militar, inklui relijiozu sira. Marka prezensa mos Vise Governador Provinsia NTT, Jonhy Asadoma.

Prezidente Horta dehan, aprofundamentu kooperasaun ida-nee, ligasaun marítima no aérea, turizmu, investimentu no parseria sira, fasilitasaun komérsiu lokál ka fortalesimentu seguransa fronteira nian, sei permite hamosu benefísiu konkretu ba populasaun sira, liuliu ba sira neebé hela iha área fronteira sira neebé fahe ho NTT.

Prezidente Horta sublinha katak relasaun Timor-Leste/Indonézia hetan avansu konsistente iha área estratéjika sira, ho progresu sira iha negosiasaun fronteira marítima no terrestre, komérsiu no investimentu, iha edukasaun no formasaun téknika, saúde no siénsia, no mós iha juventude, kultura no governasaun, inklui kooperasaun multilaterál.

“Mobilidade hosi emprezáriu sira, traballadór sira, akadémiku sira no turista sira entre ita- nia país sira maka sinál klaru ida hosi vitalidade hosi relasaun sira entre ita-nia povu sira— ligasaun dinámiku no esensiál ida neebé sustenta no projeta futuru ita-nia amizade nian,” hatete Prezidente Horta.

Iha kontestu ida-nee, diplomasia tradús ba rezultadu konkretu, ho impaktu diretu ba dezenvolvimentu ekonómiku no sosiál.

Kooperasaun Ekonómika no Projetu Estruturante sira

Prezidente Horta mos dehan, kooperasaun iha indústria, destaka ho projetu konstrusaun ró nian iha Laleia, Manatuto, iha parseria ho Tsuneishi Shipbuilding Co., Ltd., neebé konstitui investimentu estruturante ida ba diversifikasaun ekonómika no ba kualifikasaun kapitál umanu nasionál.

Projetu ida-nee hamosu empregu diretu no formasaun téknika progresiva ba sidadaun timor- oan sira, ho estimativa timor-oan hamutuk 4,000 neebé sei hetan empregu too tinan 2027.

Iha departamentu design hosi Tsuneishi Timor Shipbuilding agora daudaun emprega ekipa ida ho profisionál timor-oan nain 34, depoisde rekrutamentu neebé hahú iha tinan 2024.

Tékniku nain-neen hetan benefísiu hosi formasaun espesializada fulan 18 iha Japaun no Filipina, neebé hahú iha juñu 2025, prevé ona, hosi juñu 2026, kontratasaun ba traballadór nain-20 tan, hodi eleva ekipa ba maizumenus profisionál nain-55.

Iha tempu hanesan, dezde 2024, atribui ona bolsa estudu anuál ba estudante UNTL-FECT nain 20, hodi reforsa ligasaun entre ensinu superiór no indústria.

Iha planu kapasitasaun prátika, dezde janeiru 2025, estajiáriu tékniku timor-oan nain 21 maka integra ona iha estaleiru sira iha sede empreza nian iha Japaun, no integrasaun ba estajiáriu nain 10 tan, neebé planeia ona hahú hosi setembru 2026.

Tuir Prezidente Horta, iha nivel lokál, serbisu levantamentu no estudu rai nian envolve rezidente 34 hosi Laleia entre jullu no agostu 2025, no rezidente too 40 maka agora daudaun partisipa iha levantamentu detalladu neebé lao hela entre abril no jullu 2026, hodi asegura impaktu diretu ba ekonomia lokál.

Iha kooperasaun area enerjia nian, destaka mós konstrusaun sentrál solar ho eskala boot dahuluk iha país nee, iha Laleia, Manatuto, ida-nee dezenvolve hosi konsórsiu internasionál ida neebé lidera hosi Empreza Franseza EDF (Électricité de France) no Empreza Japoneza ITOCHU.

Projetu ida-nee integra sentrál fotovoltaika 72 MW (90 MWp), sistema armazenamentu ida iha bateria 36 MW/80 MWh, sub-estasaun no liña transmisaun 150kV, neebé produz maizumenus 134 GWh enerjia moos nian kada tinan, neebé sufisiente atu abastese enerjia ba uma maizumenus 80.000 no evita maizumenus tonelada 92.714 CO2 tinan-tinan.

“Inisiativa ida-nee desiziva atu hamenus dependénsia ba kombustível fósil sira iha país ida neebé maka dependente makaas nafatin ba gazoleo importadu ba produsaun eletrisidade,” hatete Prezidente Horta.

Mukit-inkluzaun liu 70%
Prezidente Horta, informa pobreza, inkluzaun no empoderamentu liu 70% husi populasaun moris iha área rurál sira, iha neebé moris depende makaas ba agrikultura subsisténsia.

“Ida-nee mak pobreza monetária neebé la reflete rikusoin relativa, vizivel, husi komunidade rurál barak neebé haleu animál hakiak barak. Karau vaka, karau timur, no animál doméstiku kiik oioin hanesan fahi, bibi, manu, haleu ho ai-fuan, ai-horis, sereál, tubérkulu, no seluk tan,” katak Prezidente Horta.

Tuir Xefe Estadu, dezde inísiu mandatu, nia dehan, mobiliza vontade no rekursu sira afavór ba asaun konkreta proximidade no solidariedade nian, liuhusi Servisu Apoiu ba Sosiedade Sivíl, Unidade Apoiu ba Inkluzaun no Unidade Apoiu ba Empoderamentu Prezidénsia Repúblika nian.

Iha domíniu nutrisaun, programa “Dapur do Povu”, lansadu iha 2022 no aliñadu ho Planu Multissetorial de Nutrisaun 2024–2030, permite ona fó apoiu loro-loron ba labarik sira serka 1.230 iha Díli, iha Hera no Reziaun Administrativa Oekusi Ambenu (RAEOA).

Tuir Ramos-Horta, ida-nee hanesan inisiativa ida-neebé la substitui polítika públika, maibé kontribui kedas ba kombate ba subnutrisaun.

“Iha domíniu asaun sosiál no abitasaun, mezmu laós kompeténsia Prezidénsia nian, nein ida-nee hau abdika hau-nia konxiénsia atu fó resposta sira neebé konkreta ba situasaun vulnerabilidade neebé boot liu. Inklui, apoiu iha konstrusaun ba abitasaun sosiál sira hamutuk 39 no apoiu sosiál diretu hamutuk 10.747 ba família sira, 1.653 ba ema defisiente sira, atendimentu ba ema 17,425 liuhusi programa Terapia Sosiál “Rai Mor”. Ami apoia orfanatu 283, mikro-negósiu 90, grupu kulturál 387, estudante 35 no grupu
desportivu 50,” nia hateten.

Palásiu Prezidensiál konsege fó apoiu ba vítima dezastre naturál hamutuk 129, ho apoiu neebé mobilizadu husi doadór sira hamutuk 16.

“Iha paralelu, liuhusi programa sira inkluzaun no empoderamentu feto nian, feto nain-748 hetan apoiu iha formasaun no kapasitasaun, bolsa estudu sira hetan ona ba estudu iha medisina (Indonézia) no apoiu mikro-negósiu hamutuk 210 (Micro-Business Grants entre 2,500) no apoiu osan 60 (entre $150-200) ba partisipasaun sira iha espozisaun sira, hodi nunee promove autonomia no dignidade iha dezenvolvimentu atividade ekonómika,” hatete Prezidente Ramos-Horta.

Asaun sira-nee reforsa ho distribuisaun ekipamentu esensiál sira hanesan karrreta faan nian iha dalan (44 Food Carts), fogaun no ekipamentu dapur nian (90 Empreendedór), kadeira-roda asisténsia sia (9), veíkulu transporte nian (pickup truck) no veíkulu motorizadu sira (Tiga Roda Vehicles), laptop sira no materiál edukativu sira seluk iha artikulasaun ho parseiru internasionál sira 10 no setór privadu, hodi kontribui ba inkluzaun ekonómika no sosiál ba sira neebé vulneravel liu.
“Maibé kombate hasoru pobreza la limita deit ba apoiu materiál. Ezije mós inkluzaun, dignidade, protesaun no oportunidade ba sidadaun hotu-hotu. Hau fiar katak igualdade jéneru, respeitu ba diversidade no inkluzaun sosiál só bele alkansa tomak liuhosi asaun konkreta sira hodi kombate eskluzaun, promove empoderamentu ba sidadaun hotu-hotu no sira-nia família, hodi la husik ema ida iha kotuk,” nia dehan.

Imperativu tebes atu fortalese luta kontra violénsia doméstika, diskriminasaun, marjinalizasaun no forma intoleránsia hotu-hotu neebé hafraku sosiedade no harahun dignidade umana.

Iha parte seluk, índise violénsia doméstika neebé aas, neebé afeta liuliu sira-neebé vulneravel liu feto no labarik sira labele aseita.

Ema hotu-hotu merese protesaun, respeitu, kariñu no apoiu, atu nunee ita-nia família no komunidade sira prevalese iha domin, komprensaun mútua no kultura dame nian.

“Ema sira iha situasaun vulnerabilidade boot liu tenke hetan protesaun hosi forma hotu-hotu husi violénsia, abuzu no eskluzaun neebé kompromete sira-nia dezenvolvimentu pesoál, familiár no sosiál. Sira mós tenke hetan apoiu iha sira-nia esforsu empoderamentu nian, liuhosi kriasaun oportunidade sira neebé permite sira atu harii moris neebé dignu, útil no produtivu, hodi promove sira-nia moris-diak ekonómiku no sosiál,” dehan Prezidente Horta.

(mik)

Share it :

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *