DILI, STLTIMORLESTE.com – Transformasaun iha Ensinu Superior signifikativu, haree husi hahu ho universidade ida deit iha 2002, ho estudante maizumenus 3.085, aumenta ona ba universidade 20 no estudante maizumenus 68.997, no jerasaun foun neebe kuadru sira kualifikadu.
“Hau fo parabens ba ema Timor-oan tomak, neebe sira-nia inisiativa posibilita konkretizasaun ba ita-nia universidade privada lubuk ida nomos ba governu nia apoiu finanseiru ba instituisaun ensinu superióor sira-nee, hodi kontribui ba hadia infraestrutura, ekipamentu no kondisaun ensinu nian,” dehan Prezidenti da Republika, Jose Ramos Horta liu husi nia diskursu iha ambitu selebrasaun restaurasaun independensia bá dala 24 iha Tasi-Tolu, Kuarta (20/05/2026).
Nia dehan, universidade sira tenke fornese refeisaun loroloron ida neebe baratu, ho nutrisaun adekuadu, ba estudante ida-idak.
Tinan-tinan, estudante foun hamutuk 5.700 resin tama iha ensinu superior, hodi reforsa baze koñesimentu país nian. Ohin loron país nee iha PhD liu 200, Mestradu 1.400, lisensiadu 49.000, no titular baxarelatu 7.000 resin—formadu iha rai-laran no iha estranjeiru.
Programa bolsa estudu nee fo bolsa estudu liu 11.700 entre 2011 no 2025, iha nasaun 28. Ida-nee, laiha divida maka investimentu estratéjiku ida neebe boot liu iha nasaun nia kapitl umanu. Maibe dezafiu nee klaru—oinsa atu transforma kapital umanu nee ba produtividade ekonomika—liu husi reforsa kompetensia sira, lori edukasaun besik liutan ba merkadu traballu no aselera diversifikasaun ekonomika.
Nia hatutan, barak kontinua kestiona kona-ba kualidade ensinu iha Timor-Leste, dala barak la aprezenta evidensia konkreta neebe apoia reklamasaun sira-nee.
Ida-nee maka debate ida neebe akontese beibeik, maibé ida neebe nein sempre halao ho baze iha dadus objetivu ka indikadór sira neebe komparavel internasionalmente.
Dalan ida neebe ekilibradu liu atu hakbesik ba kestaun nee envolve haree ba rezultadu konkretu neebe alkansa husi estudante, profesór no eskola Timor-Leste nian iha kontestu kompetisaun internasional, liuliu iha ita-nia rejiaun.
Rezultadu sira-nee, maski la reprezenta totalidade husi sistema edukativu, hatudu kapasidade emerjente no aumenta kualidade ensinu iha Timor-Leste.
Ezemplu relevante ida akontese iha Abril 2026 iha International Creativity and Innovation Award (ICIA) 2026 – Global Round, iha Kamboja, neebe halibur estudante sira husi nasaun 27 ho apoiu husi SEAMEO (Organizasaun Ministru sira Edukasaun Sudeste Aziátiku nian).
Timor-Leste partisipa ho eskola publika no privada sira husi munisípiu oioin no destaka ho distinsaun oioin, inklui prémiu másimu (Grand Award) iha projetu sira inovasaun sientífika no ambiental nian.
Medalla osan-mutin no bronze sira mos manan iha area sira hanesan bioplástiku, resiklajen no solusaun sustentavel sira, tantu iha modalidade prezensial no online.
Profesor timor-oan sira mos hetan ona rekonesimentu, ho premiu internasional no prezensa iha klasifikasaun global exelensia pedagojika nian.
Rezultadu sira-nee laos kazu izoladu sira. Iha tinan hirak ikus nee, Timor-Leste afirma nia- an iha frente oioin: iha Jogu CPLP 2025, ho konkista relevante iha modalidade hanesan taekwondo no karate; iha programa bolsa estudu ho meritu akademiku neebe permite joven atus ba atus atu estuda iha rai-liur; no iha kompetisaun matematika internasional sira, iha- neebe eskola nasional no internasionál sira husi país nee partisipa beibeik ho rezultadu sira neebe ho meritu aas.
Importante mos atu destaka papel estruturante eskola Referénsia CAFE nian(Sentru Aprendizajen no Formasaun Edukasional), projetu kooperasaun ida entreTimor-Leste no Portugal.
Prezente iha munisípiu hotu-hotu no iha RAEOA, envolve profesor portuges na’in 132 husi Institutu Camões, I.P., serbisu hamutuk ho profesor timor-oan nain 462, hodi fo benefísiu ba alunu nain 12.168.
Laos deit rede eskolar, Ida neemak aplataforma ida ba formasaun kontínua, hadia pedagójiku no reforsa kualidade edukasaun públika, ho ezijénsia makaas husi parte família sira.
Eskola Portugeza Díli konstitui ezemplu seluk neebe relevante kona-ba kooperasaun edukasionál, neebe simu alunu hamutuk 1.400 resin, maioria husi Timor-Leste, neebe barak liu hetan apoiu sosiál. Iha mos eskola internasional hamutuk 1 17, ho estudante 4,399 (inisiativa nasionál ka estranjeira) neebe hetan lisensa husi Ministériu Edukasaun, neebe agradese ba sira-nia kontribuisaun importante ba divulgasaun no formasaun iha lian Portugés, Xinésa, Indonéziu no Inglés.
Xefe Estadu agradesimentu ida hatoo ba nasaun hotu-hotu neebe simu bolseiru Timor-oan sira iha estranjeiru, hodi kontribui ba kapasitasaun rekursu umanu.
Ramos Horta katak, tanba nee labele sai deit kona-ba ensinu iha Timor-Leste “diak” ka “fraku”, maibe oinsa atu konsolida no habelar sentru sira kualidade nian neb eziste ona, hodi garante katak méritu no inovasaun lasai ona exesaun no sai fali hanesan norma iha sistema edukativu nasional tomak.
“Husi inísiu hau nia mandatu, hau komprende katak Prezidensia Republika tenke hakat liu ninia funsaun institusional sira, hodi afirma-an nuudar Majistratura Influensia nian iha promosaun kultura, edukasaun sívika, siénsia no desportu—pilar esensial sira dezenvolvimentu umanu no nasional nian.
Majistratura ida neebe buka atu valoriza no destaka ezemplu sira neebe diak liu no bainhira deit bele, rekoñese kontribuisaun sira neebe relevante liu, liuliu papel fundamental Igreja Katólika nian ba promosaun edukasaun, saude, formasaun sivika no dignidade umana.
Kontribuisaun ida-nee manifesta iha garantia kuidadu saude nian, fo asistensia sosial, hakmaan situasaun pobreza estrema no apoia luta hasoru inseguransaai-han nian, ho énfaze partikular ba organizasaun sira Caritas Dioseze nian, nomos ba serbisu neebe dezenvolve ona husi EskolaTeknika-Profisional Saleziana Comoro (Díli), Maliana (Bobonaro) no Fatumaca (Baucau).
“Hau hakarak hatoo dala idatan hau-nia apresiasaun klean ba misaun formativa, dedikasaun total no vida konsagrada tomak husi Reverendu Padre Elígio Locatelli, husi Kongregasaun Saleziana, iha servisu ba foin-sae sira no ba dezenvolvimentu umanu.
Importante atu rekonese nafatin knaar importantehusi estabelesimentu ensinu katóliku oioin, iha país laran tomak, husi ensinu pre-eskolar too ensinu baziku, sekundariu no ensinu superior, ho nota espesial ida kona-ba susesu sira neebe alkansa ona husi Universidade Katolika Timorense neebe halibur korpu dosente sira ho kualifikasaun aas husi Timor-oanno ema estranjeiru sira nee garante ensinu exelénsia nian.
“Hau mos hakarak aproveita oportunidade ida-nee atu rekonese serbisu neebe dezenvolve ona husi konfisaun relijioza oioin, liuliu kontribuisaun kleur ona husi Komunidade Izlamika no Igreja Protestante iha Timor-Leste,” hatete Horta.
Ho propozitu ida-nee, kria ona Unidade Arte dan Kultura no Apoio ba Edukasaun no Unidade Apoiu ba Sosiedade Sivíl, neebe, entre 2022 no 2025, konsolida ona sira-nia an nudar instrumentu prosimidade no mobilizasaun nian, iha artikulasaun ho instituisaun públika sira, sosiedade sivíl no parseiru internasional sira.
“Ami reforsa abertura no transparénsia Prezidénsia nian ho programa Palásiu Abertu, neebe simu vizitante liu 600 entre abril 2025 no Abril 2026, akompaña ho rekualifikasaun jardín sira no kriasaun espasu edukasaun ambiental ida. Ami promove festival kultural no sientífiku sira iha territoriu tomak. Festival Ataúro halibur partisipante liu 15.000 no festival Rabilau ultrapasa vizitante 25.000. Iha Díli destake sira inklui konsertu sira múzika klásikanian, promosaun ba artista nasional joven sira no inisiativa kultural sira hanesan sirku itinerante, ho espetador sira besik hamutuk 50,000,” dehan nia.
Espozisaun Glimpses of Timorese Culture no programa Dili International Film Festival, DIIIF- Kids, ho partisipante liu 200.000, reforsa ona valorizasaun kultural no edukativa.
Rural sira mós promove ona iha munisípiu hotu-hotu, ho Dili ka ba arte publika ba konstrusaun dame neebe inspiradu husi adezaun ASEAN nian.
Iha desportu, destake sira inklui Maratona Internasionál Díli nian no lansamentu foun husi Tour de Timor, nunee mos kresimentu husi programa Natal ba Povu, husi partisipante 4.000 iha tinan 2022 ba liu 10.000 iha tinan 2025.
Iha 2026, vizaunida-nee haklean liutan ho“Sciencefor Development Summit”no“Presidential LaureateI nitiative”,neebe marka aniversariu ba dala-30 husi Premiu Nobel Dame 1996 nian.
Maratona Internasionál Díli ba dala-10 sei halibur partisipante rihun ba rihun husi nasaun 30 resin. DIM EXPO 2026, neebe dedika ba kultura, biodiversidade no juventude, sei atrai vizitante liu 10.000.
(dom)






