EVORA, STLTIMORLESTE.com — Arsebispu Evora, Dom Francisco Jose Villas Boas Senra de Faria Coelho, Urnas Prelados Nain 3 lori abut igreja Timor ba patria, tanba nee husu ba Timor oan sira atu kaer metin no kuida abut istoria nasaun nian, liu-liu kontribuisaun igreja Katolika no saudozu preladu nain 3 neebe sira nia restus mortais neebe sei lori fila ba Timor Leste.
Arsebispu Evora, Dom Francisco Jose Villas-Boas Senra de Faria Coelho hatoo nia apelu nee durante Misa Agradesimentu neebe halao iha Igreja do Espirito Santo, Evora, iha kalan 18 Agostu, nuudar parte husi programa repatriasaun restus mortais Bispu Dom Jaime Garcia Goulart, Bispu Dom Jose Joaquim Ribeiro no Monseñor Martinho da Costa Lopes ba TL neebe STL Asesu husi Media GPM, Tersa (18/08/2026).
Ba Dom Francisco, retornu urna preladu nain tolu nee laos deit kona ba lori fila restus mortais ba rai Timor, maibe sai simbolu ida atu Timoroan sira rekonhese no kuida abut istoria neebe forma identidade Timor Leste (TL), inklui papel Igreja Katolika iha prosesu evanjelizasaun, formasaun komunidade no luta povu Timor nian.
“Kuida imi nia abut, kuida imi nia istoria”
Iha mensajen ba Timoroan no komunidade Katolika neebe marka prezensa iha Evora, Dom Francisco simu sira ho liman nakloke no hatudu katak Evora sente kontente atu sai parte husi momentu istoriku ida nee.
“Hau hakarak fo boas-vindas ba povu Timor no kristaun sira hotu neebe mai husi fatin dook. Evora hakarak sai fatin neebe loke liman, sai abrasu no sente hamutuk ho imi iha momentu istoriku ida nee,” nia hateten.
Nia uza ai hun nuudar metafora atu hatudu importansia istoria ba identidade nasaun ida.
“Arvore ida bele moris no fo ai funan bonitu iha primavera no fo mos fruta neebe lori progresu, dezenvolvimentu no justisa. Maibe arvore ida so bele halo nee bainhira nia iha abut forte no klean,” Dom Francisco hateten.
Tuir nia, abut forte no klean ida mak istoria povu nian. TL iha istoria naruk neebe la hahu deit husi xegada Portugal, maibe mos involve istoria relasaun ho Igreja, periodu kolonial, invazaun no okupasaun Indonezia, rezistensia, luta ba liberdade no independensia.
“Saida mak imi tenke kuida mak, imi-nia abut sira, imi nia istoria. Agora, imi lori abut no tronku nain tolu nee ba Timor, atu sai fundamentu ba imi-nia patria no ba imi nia istoria,” nia hatoo
Figura Tolu, ida nia misaun ba Timor.
Dom Francisco konsidera, Dom Jaime Garcia Goulart, Dom Jose Joaquim Ribeiro no Monseñor Martinho da Costa Lopes, nuudar figura importante iha istoria Igreja no povu Timor nian.
Nia dehan, TL iha nia eroi sira, husi kultura, soberania, rezistensia no luta ba independensia, maibe mos iha ‘eroi missionariu’ sira neebe dedika sira nia moris ba povu Timor.
“Halo ida nee mak jestu ida neebe hatudu sabedoria boot, kuida abut husi imi nia patria. Timor mak nasaun joven ida neebe hakarak tama iha komunidade mundial, maibe la bele haluha nia istoria no kontribuisaun Igreja Katolika,” nia dehan.
Ba Arsebispu Evora, desizaun atu lori urna saudozu preladu nain 3 ba TL, reprezenta vontade atu harii fila-fali ligasaun entre memoria Igreja, istoria povu no identidade nasaun. Igreja Katolika iha ona istoria besik tinan 450 iha Timor no durante periodu naruk nee, kontribuisaun Igreja la limita deit ba vida relijioza, maibe mos liga ho edukasaun, formasaun, kultura no dezenvolvimentu komunidade.
Dom Jaime: bispu da-huluk no hahu komunidade Kristaun
Dom Jaime Garcia Goulart, natural husi Açores, sai bispu da-huluk Dioseze Timor. Nia mai ba Timor ho esperiensia boot iha misaun no evanjelizasaun no tuir Dom Francisco, nia konsege konkista no hetan povu Timor nia laran.
Nia lidera pasu da-huluk sira iha dezenvolvimentu Igreja iha Timor, inklui inisiu formasaun komunidade kristaun no vida kristaun ho apoiu husi missionariu sira, liu-liu Jezuita no Fransiskanu.
Misaun neebe Dom Jaime hahu sei kontinua husi nia susesor sira, inklui Dom Jose Joaquim Ribeiro, neebe depois assume responsabilidade pastoral iha Timor.
Dm Jose Ribeiro no preparasaun klerigu Timor
Dom Jose Joaquim Ribeiro, ordenadu bispu iha final dekada 1950 no depois sai bispu auxiliar, hetan esperiensia pastoral liuhusi vizita pastoral, katekese, liturjia no servisu iha Igreja.
Nia mos partisipa iha Konsiliu Vaticano II, neebe promove vizaun kona-ba Igreja neebe tenke respeita no valoriza kultura lokal, laos lori deit kultura Europa ba povu sira neebe simu evanjelizasaun.
Prinsipiu ida-nee sai importante ba misaun Dom Jose iha Timor. Nia hahu fo atensaun boot ba preparasaun klerigu Timor nian rasik, inklui simu seminarista Timor sira iha Evora atu hetan formasaun no depois fo sira oportunidade atu servisu ba Igreja iha sira nia rai rasik.
“Ita bele dehan katak misaun Señor Dom Jose Joaquim Ribeiro marka liuliu husi preokupasaun ida-nee: prepara padre Timor nian no prepara Igreja Timor nian atu bele moris ho identidade rasik,” Dom Francisco esplika.
Hela ho povu iha tempu okupasaun
Istoria Dom Jose Joaquim Ribeiro la separa husi periodu difisil iha TL, liu-liu tempu invazaun no okupasaun Indonezia.
Iha situasaun neebe povu Timor hasoru sofrimentu, violensia no inseguransa, Dom Jose hili atu hela hamutuk ho nia povu.
Nia kontinua servisu ho Igreja, simu ema sira neebe buka dame no ajuda, no organiza servisu funeral ba vitima sira neebe mate tanba konflitu no violensia.
“Nia la husik nia povu iha tempu sofrimentu. Iha tempu neebe ema sira mate tanba tiru no violensia, familia barak hetan kanek no sofre, nia organiza servisu funeral ba vitima sira no kontinua hela hamutuk ho nia povu,” Dom Francisco konta.
Durante periodu neeba, Dom Jose mos kontinua hatudu nia ligasaun ho Portugal. Nia lori bandeira Portugal iha nia sasan kiik sira bainhira situasaun politika no okupasaun obriga nia atu fila ba Portugal.
Enkontru ho Papa Paulo VI
Depois nia sai husi Timor, Dom Jose ba Indonezia, Australia no Roma, no iha Roma nia hasoru Papa Paulo VI.
Iha enkontru nee, nia hatoo vontade atu fila-fali ba Timor tanba situasaun povu Timor nian sei la klaru, iha tempu neebe Timor laos ona administradu husi Portugal no iha okupasaun Indonezia.
Tuir Dom Francisco, Papa Paulo VI fo orientasaun ba Dom Jose atu kontinua hela tan tempu ida no hein situasaun seguru antes fila ba Portugal.
Depois, Dom Jose fila ba Portugal. Nia too Lisboa no kontinua moris ho kondisaun simples, servisu iha parokia no ajuda Igreja, antes ikusmai hela iha Quinta de Santo Antonio, Casa de Santo Antonio, durante tinan barak.
Maski nia sofre husi problema grave iha fuan, nia kontinua liga nia vida ho memoria no misaun Igreja iha Timor.
Monseñor Martinho: simu responsabilidade Igreja iha tempu difisil
Iha periodu okupasaun, responsabilidade pastoral Igreja iha Timor liu ba Monseñor Martinho da Costa Lopes, neebe depois sai Administrador Apostoliku no lideransa importante iha Igreja Timor.
Dom Jose, antes fila ba Portugal, entrega ba Monseñor Martinho responsabilidade kona-ba Igreja iha Timor — nuudar metafora, entrega “barcu” no “chaves” Igreja Timor nian.
Monseñor Martinho kontinua servisu iha tempu ida neebe povu Timor enfrenta sofrimentu no violasaun direitu umanu.
Dom Francisco subliña katak preladu nain-tolu nee, ho forma no orijen diferente, iha misaun komun ida: domin no servisu ba Timor Leste.
“Iha nee ami iha testemuñu nain-tolu husi ema missionariu: nain rua Portugues, ho orijen Açoriana, no ida ho dimensaun kultural Oriental no Timor nian. Sira hotu hamutuk iha misaun ida: domin no servisu ba Timor-Leste,” nia dehan.
Memoria neebe fila ba rai Timor
Ba Dom Francisco, urna preladu nain-tolu nee sei lori ba Timor laos deit restus mortais, maibe mos memoria no istoria.
“Nai lulik nain-tolu nee fo sira-nia moris tomak. Sira uza sira-nia vida tomak ba misaun, no ikusmai sira hotu mate iha Portugal, depois de sira fo ona buat hotu ba Igreja no povu,” nia hateten.
Evora mos iha ligasaun istorika ho formasaun Igreja Timor nian. Husi Evora sai figura Igreja importante, inklui Dom Basilio do Nascimento, no agora Igreja iha Timor kontinua simu lideransa jerasaun foun.
Relasaun neebe forte no klean entre Igreja Katolika iha Portugal no Timor-Leste halo Konferensia Episkopal Portuguesa simu ho kariñu proposta atu realiza momentu solene ida-nee iha Evora.
Ba komunidade Timor oan sira neebe marka prezensa iha misa, momentu nee mos sai oportunidade atu hatudu gratidaun ba preladu nain-tolu no ba Igreja iha Portugal.
Hafoin misa, komunidade Timor oan sira halo fotografia hamutuk ho urna saudozu preladu nain-tolu, nuudar memoria husi momentu istoriku ida antes sira-nia restus mortais halo viajen fila ba Timor-Leste.
Urna sira lori memoria husi jerasaun ida ba jerasaun seluk — husi Evora ba Timor, husi Igreja ba povu, no husi passadu ba futuru.
Ba Timor.Leste, ida-nee laos deit viajen restus mortais. E mos viajem ida atu fila-fali ba abut, rekoñese istoria no hametin identidade husi nasaun ida neebe, tuir Dom Francisco, presiza haree ba oin ho baze metin husi nia abut.
(jos)






