DILI, STLTIMORLESTE.com – Tribunal Judisial Primeira Instansia Dili (TJPID) kontinua rona sasin ba kazu programa Eskola Verde, neebe komete husi arguidu inisial ASS no srguida inisial AMF.
Prosesu refere, antes nee Tribunal rona ona deklarasaun husi arguidu no arguida. Tanba nee iha julgamentu kontinuasaun, Tribunal deside hodi kontinua rona sasin.
Tuir sasin Deometro Amaral hanesan Eis Sekretariu Estadu Ambiente (SEA) deklara katak, programa Eskola Verde hanesan programa kontinuidade husi Governu anterior, tanba eskola balu iha Timor la iha kondisaun favorese ba estudante sira, tanba nee mak liu husi programa eskola verde atu implementa atividade sira neebe iha, hanesan rekolha dadus, lansamentu programa no formasaun iha eskola sira.
Sasin deklara, kona-ba orsamentu neebe iha sasin la lembra ona nia montante hira, maibe tuir sasin nia haree kuaze eskola sasin ba halo partisipasaun, mestre no estudante sira halo apresiasaun ba programa nee, tanba iha benefisiu duni husi diresaun nia servisu.
No sasin rekonhese programa nee lao ho susesu tebes, tanba mudansa ba atitude eskola no dezenvolve kurrikulu.
Sasin deklara, kona-ba relatoriu neebe aprezenta sei liu husi diresaun, depois mak foin ba iha sasin, no la ba diretamente sasin.
Sasin esplika, relatoriu too iha sasin nia meza, sasin mos iha konhesimentu. Kona-ba osan neebe iha ATM, arguidu sira hasai hodi gastu fali ba sasan neebe la iha lista, sasin la lembra ona.
Rona tiha sasin, Tribunal adia ba loron seluk hodi kontinua julgamentu.
Iha indisus sufisiente katak, entre tinan 2021 no tinan 2024, arguidu ASS halao knaar nuudar Ofisial Finansas iha Diresaun Nasional Sentru Edukasaun no Informasaun Ambiental, parte Sekretaria Estadu Ambiente.
Entre tinan 2000 no Fevereiru 2024, arguida AMF kaer kargu Diretora Nasional iha Diresaun Nasional Sentru Edukasaun no Formasaun Ambiental neebe temi ona, iha Sekretaria Estadu hanesan.
Iha tinan 2021-2022, Diresaun Nasional Sentru Edukasaun no Informasaun Ambiental sei dezenvolve programa “Eskola Verde” liu husi atividade sira hanesan rekolla dadus, lansamentu programa, no formasaun iha eskola sira neebe lokaliza iha munisipiu oioin, inklui, Eskola Bazika Sentral Fatucu (Postu Administrativu hanesan, Munisipiu Manufahi), Eskola Bazika Sentral Samar III Postu, Munisipiu Covalima), Eskola Sekundaria Jeral Santo Antonio de Manatuto, no Eskola Sekundaria Jeral Dom Martinito Lopes (Postu Administrativu Maliana, Munisipiu Bobonaro), hanesan preve ona iha regulamentu neebe temi ona.
Iha loron 10 Julhu 2021, Diresaun Nasional halao atividade halibur dadus kona-ba asuntu ambiental iha Munisipiu Covalima ho montante orsamentu US$ 308.00. Iha loron 1 Outubru 2021, halao sesaun formasaun kona-ba kursu atualizasaun iha Escola Basica Central III Ciclo de Salele, ho orsamentu US$ 3,216,00. Nunee, total orsamentu ba atividade sira nee hamutuk US$ 4.024,00.
Husi total nee, Eskola Bazika Sentral ciclo Salele hetan deit montante US$ 1.200,00 neebe destina ba finansiamentu konaba resiklajen no serimonia inagurasaun. Ba levantamentu dadus, eskola simu deit US$ 320.00. Restu osan US$ 2.504,00 la justifikadu no responsabilidade arguida AMF nudar Diretor CEIA.
Arguidu no arguida tuir akordu komun, prepara no elabora surat-tahan no resibu pagamentu falsifikadu, ho montante US$ 4.024,00. Dokumentu sira nee entrega ba CF no FF neebe asina formulariu resibu mamuk sira laho konesimentu kona ba montante neebe hatama iha laran, no mos kona ba sira nia objetivu lolos.
Entre loron 5 no 7 fulan Outubru tinan 2011, Diresaun Nasional halao kursu formasaun kona-ba resiklajen iha Eskola Sekundaria Jeral Dom Martinho Lopes (Maliana, Robonaro), ho orsamentu US$ 2.412,00. Iha loron 30 fulan-outubru tinan 2021, halao ona serimonia inaugurasaun ba programa Eskola Verde, ho orsamentu hamutuk US$ 1,310.00, total neebe aloka ba atividade sira nee hamutuk US$ 3,722,00, tuir item 748, 75 no 120 hosi rejistu sira.
Husi montante nee, iha loron 7 Outubru 2021, Eskola Sekundaria Jeral Don Martinho I hetan deit US$ 000.00, uza iha reformasaun. Entre loron 20 no 22 Outubru 2021, uza ona US$ 800.00, no ba Inaugurasaun, uza ona US$ 200.00.
Iha tinan 2021, Diresaun Estudu Ambiental no Informasaun halao atividade oioin, inklui lansamentu Programa Eskola Verde iha EBC Maratil ho orsamentu US$ 3.460,00, redasaun estatutu ambiental iha Munisipiu Manatuto, ho orsamentu US$ 803,00, formasaun kona-ba resiklajen iha Eskola Seguransa Santo Antonio iha Manatuto, ho orsamentu US$ 3.216,09, no serimonia inaugurasaun ba Programa Eskola Verde iha Marencola, ho orsamentu US$ 1.310,00, total orsamentu neebe gasta ba atividade hirak nee too 05/22/2021 iha Munisipiu Manatuto hamutuk US$ 8.794.00.
Arguida no arguidu sira la uza osan neebe iha tuir nia dalan.
Arguidu no arguida hatene katak, fundu sira neebe destina ba Programas Eskola Verde mai husi Estadu ka tezouru publiku, ho virtude husi sira nia funsaun nudar Diretor Nasional Finansas, respetivamente, iha Diresaun Nasional Gabinete Informasaun no Informasaun Ambiental Sekretariadu.
Konsekuensia husi arguidu sira nia hahalok nee, Ministeriu Publiku akuza sira komete krime Falsifikasain Dokumentus, no Administrasaun Iregular ba Verba Publika.
Audensia julgamentu nee prezide husi Juiz Estajiadu Alfoncios Costa, Ministeriu Publiku reprezenta husi Prokurador Rogerio Viegas, arguidu nain rua hetan asistensia legal husi Advogada Privada nain ida.
(ter)







