DILI, STLTIMORLESTE.com — Ema hotu hakarak sai veteranu hodi simu osan fulan-fulan sein halo servisu, maibe atu sai veteranu tenke prienxe kriteria neebe mak iha.
Reprezentante Comisaun Conselho Livertasaun Nasional (CCLN), Munisipiu Aileu, Komisariu Adão da Silva Rodrigues Tuna hatete, ema neebe rejistu iha komisaun homenajen atu sai veteranus, mas atu sai veteranu, tenke depende ba nia servisu, se ema neebe servisu duni konfirma husi sira nia responsabel sira merese atu sai veteranus.
“Mas se nia la servisu depois rejistu atu sai veteranus, responsabel sira dehan la bele hetan, nee labele duni, tanba tenke prienxe kriteria tuir servisu neebe halo iha tempu neeba, neebe kontente ka deskontente nee normal,” dehan Adao ba STL iha CCLN Komoro, Dili, Kuarta (1/4/2026).
Nia hatete ema ida atu sai veteranus nia kriteria nee mak uluk nia hetan kastigu, hetan desterasaun hetan turturasaun, hetan kapurasaun, ou asume kargu balu iha rede klandestina nian.
Sidadaun neebe sai ona veteranu no simu osan fulan fulan tanba prienxe ona kriteria sira neebe defini, katak dadus neebe iha laiha problema, hanesan naran, naran inan aman los, data moris nian los no kompletu bele simu osan. Mas ida neebe seidauk los nee seidauk bele simu osan. Depende ba desizaun governu,iha fulan hirak mai bele prosesu.
Nia dehan kontestasaun no reklamasaun nee nakloke ba ema hotu, mas depende ba responsabel sira dehan, bele mak foin bele konsidera, mas se responsabel sira dehan lae, mak labele sai veteranus.
Adao hatete ema hotu hakarak sai veteranu mas nee depende ba nia servisu, servisu iha sa tinan too tinan neebe, depois hetan kastigu ka lae, desteradu ka lae, hetan turtura ka ale, se sidadaun ida mak iha tempu okupasaun hetan situasaun sira nee mak merese atu hetan titlu veteranus.
Nunee mos Reprezentante CCLN Munisipiu Ainaro, Komisariu Ventura de Araujo Labook hatete ema barak sai veteranu laos tanba hetan detensaun preventiva iha tempu okupasaun Indonezia, maibe tanba osan ema hotu esforsu prienxe rekezitu neebe iha hodi hetan pensaun veteranus.
Nia dehan, ema neebe hetan detensaun iha tempu okupasaun Indonezia nee laliu husi tinan ida ka rua, maibe maluk sira inventa tun sae, dehan depois detensaun, iha tan wajib lapor ka aprezensaun periodika, husi tinan nee too tinan hanesan, ho razaun hirak nee mak hotu hotu hetan detensaun tinan 8 too tinan 14.
“Faktus neebe ita hare, detensaun nee laliu husi tinan ida ka rua, maibe maluk sira mai dehan detensaun too iha tinan 8 to tinan 14, nee laloos ona, nee laos buat seluk maibe tanba osan, mak sira halo oinsa bele prienxe 8/14 hodi hetan pensaun,” dehan Labook.
Nia dehan osan halo ema latauk lei no la tauk justisa sira sei tuir mai, tanba bainhira deskobre hetan pensaun nee liuhusi dalan halo falsifikasaun dokumentus mak sei hetan sansaun.
“Maluk sira la hanoin nee, esforsu oinsa bele hetan pensaun veteranus. Maluk atu hetan veteranus nee hanesan ema sira cakar SDSB nee oinsa bele manan, kalan la toba, hanoin hela oinsa bele hetan manan, tanba nee inventa tun sae, maske la hetan detensaun mos tau iha neeba hetan detensaun,” dehan Labook.
Governu Halakon Direitu Veteranus
Povu kontenti tebes ho politika governu nian fo pensaun ba ema terus nain sira, maibe politika nee iha motivu balu falun iha laran hodi halakon direitu faluk no oan kiak sira nia direitu ba pensaun neebe governu atribui.
Tuir Dinis Magno, lei neebe produs iha governu atual halo diskriminasaun ba povu, tanba veteranus rejistu 2003-2005 nian maun alin iha direitu ba nia maun alin sira neebe mate iha funu laran, maibe iha governu atual halakon tiha, nunee maun alin sira laiha direitu ba nia maun no feto neebe mate durante tempu okupasaun.
“Hau hanoin governu halo diskriminasaunba povu terus nain sira, veteranu rejistu 2003 no 2005 nian maun alin sira iha direitu ba nia maun alin sira neebe mate ba rai nee, governu agora halakon tiha, nee pratika diskriminasaun ba povu terus nain sira,” dehan Dinis ba STL iha Iskritoriu Conselho Combatente Libertasaun Nasional (CCLN), Comoro, foin lalais nee.
Veteranu nee ejize governu atu altera lei neebe foin daudaun governu halo hodi halakon direitu maun alin ba sira nia familia neebe mate iha luta ba ukun an nian, altera mos lei halakon oan sira nia direitu ba pensaun inan aman nian katak inan faluk ida simu nia laen nia osan depois mate, oan sira tenke kontinua simu, laos halo lei hodi halakon tiha, ida nee prejudika povu neebe fo vida ba rai nee nia ukun aan.
Dinis dehan luta ba ida nee laiha ema ida mak promete katak depois ukun an sei hetan pensaun, laiha ema ida promete ema terus nain sira sei sai veteranus, luta nee ema ida idak kontribui tuir ida idak nia hakarak, tanba nee povu mos la ejize estadu tenke valoriza sira nia terus ho pensaun, tanba prinsipiu sira nia involvementu nee mak atu Timor ukun an no livre husi kolonial portugis no invazor Indonezia.
Tanba nee se iha politika atu valoriza ema terus nain sira labele falun ho interese privadu, interese grupu, maibe atribui direitu nee ba povu terus nain sira hanoin atu tulun sira sai husi situasaun difisil, tanba ohin loron menus kampu servisu, menus rendimentu, nunee povu terus nain sira iha posiblidade bele hadia sira nia moris, haruka ona sira ba eskola, dezemvolve ekonomia familia iha faze ukun an nee.
Nunee Roberto Mendonca lamenta ho politika governu halakon faluk oan kiak sira nia direitu ba pensaun neebe estadu atribui, hanesan faluk no oan kiak iha direitu hanesan herdeiru ba nia aman nia osan, maibe depois sira nia inan mate, sira lakon direitu ba pensaun nee no lakon mos direitu ba osan kontribuisaun US$ 30 neebe koa dezde 2020 liu ba.
“Ami oan sira lakon direitu, ba osan ami nia aman nian, tanba deit iha inisiu, osan ami nia inan mak simu, depois ami nia inan mate, osan nee lakon, tanba lei la fo dalan ba oan sira atu simu osan ami nia aman nian,” dehan Roberto.
Nia dehan se governu nia osan laiha, halakon tiha pensaun nee no halakon tiha ministeriu Asuntu Combatente Libertasaun Nasional (MAKLN) no CCLN, tanba kontribui ba gastu estadu neebe boot, no osan neebe aloka ba ministeriu nee bele halo dezenvolvimentu nasaun.
Roberto hatutan koa osan pensaun veteranus nee mos tanba interese atu kria kampu servisu ba familia, veteranus rasik lahatene sa benefisiu mak veteranu sira sei hetan husi investimentu neebe halo ho osan veteranus neebe governu koa kada fulan. Banku do Nosso Futuru nee se nian los no se mak hetan benefisiu husi investimentu nee la klaru, benefisiu ba veteranus mak bele hetan kreditu hanesan akontese durante nee, mas benefisiu seluk ba veteranus hanesan nain ba osan la klaru.
(god)
