Fraternidade Umana Tenke Sai Baze Inovasaun

Foto: Media PR

DILI, STLTIMORLESTE.com – Vise Primeiru Ministru MCAE-MTA, Francisco Kalbuadi Lay hatete, fraternidade umana tenke sai baze ba inovasaun.

Vise Primeiru Ministru MCAE-MTA, Francisco Kalbuadi Lay hatoo kestaun nee liu husi nia diskursu iha CCD, Tersa (25/08/2026) hatete, fraternidade umana tenke sai baze ba inovasaun hatoo.

“Ita sei hahú ho diskursu prinsipál husi Sr. Mohamed Abdelsalam kona-ba siénsia ba pás, ne’ebé importante tebes iha tempu agora, hanoin fila-fali ita katak fraternidade umana tenke sai baze ba inovasaun. Ita sei kontinua aprende kona-ba intelijénsia artifisiál, komputasaun no mundu dijitál teknolojia sira ne’ebé transforma ekonomia no sosiedade iha mundu tomak, no Timor-Leste tenke prepara an ba transformasaun hirak-ne’e,” dehan Visi PM.

Nia hatete? Professór Whitfield Diffie no Professór Gilles Brassard sei diskute kona-ba seguransa, konfiansa no mundu dijitál, enkuantu Professór Richard Sutton, Professór Jack Dongarra no Professór Torsten Hoefler sei diskute kona-ba komputasaun, intelijénsia artifisiál no dezenvolvimentu.

ITL sei diskute kona-ba oinsá siénsia hanorin iha nasaun sira ne’ebé sei dezenvolve, tanba kapasidade atu hetan benefísiu husi siénsia iha futuru depende ba edukasaun ne’ebé fó ba joven sira ohin loron.

“Ita sente onra boot tanba Professór Sara Seager sei lidera diskusaun ida-ne’e. Iha paralelu ho diskusaun importante sira-ne’e, ita-nia universidade no instituisaun sira sei organiza sesaun kona-ba reziliénsia agríkola, pás no kooperasaun rejionál, negósiu sustentável, inovasaun siéntifika, no kontribuisaun husi kímika no fízika ba dezenvolvimentu. Hau liuliu simu ho haksolok envolvimentu forte husi ita-nia universidade no estudante sira iha Simeira ida-ne’e. Hau fiar metin katak ita-nia universidade sira la’ós de’it iha responsabilidade atu hanorin estudante sira, maibé mós tenke produz koñesimentu no ajuda rezolve dezafiu nasional no globál sira ne’ebé mosu,” katak nia.

Nia hatete, sente kontente tebes tanba ohin loron marka lançamentu husi tradusaun ba Tetun livru Professór James Robinson, “Why Nations Fail”, ne’ebé sei ajuda atu halo koñesimentu ne’ebé fahe iha Simeira ne’e asesível liután ba povu Timor-Leste tomak.

“No ba ita-nia joven sira ne’ebé iha ne’e ohin loron hau enkoraja imi atu aproveita ho di’ak oportunidade ida-ne’e. Ema barak iha sala ida-ne’e dedika sira-nia moris atu hamenus limitasaun husi ideia sira ne’ebé eziste ona no hato’o pergunta sira ne’ebé ema seluk seidauk husu. Timor-Leste presiza mós konfiansa hanesan ne’e atu imajina possibilidade foun ba ita-nia nasaun. Ba ita-nia konvidadu internasionál sira, obrigadu barak tanba imi fahe ho generozidade imi-nia koñesimentu no tempu, la’ós de’it iha konferénsia ida-ne’e, maibé mós iha ita-nia universidade no komunidade sira, ne’ebé imi ko’alia diretamente ho ita-nia estudante no profisionál sira,” katak Kalbuady.

Nia hatete, hein katak interasaun sira-ne’e sei sai hahú husi relasaun no parseria duradoura entre ema hotu.
Nia hatete Iha tempu ohin, bainhira Prezidente Ramos-Horta taka Simeira ne’e, atensaun tenke muda husi koñesimentu ba kompromisu, tanba koñesimentu sei iha valór ba dezenvolvimentu de’it bainhira transforma koñesimentu ne’e sai asaun.

Vise Primeiru Ministru MCE-MTA, Francisco Kalbuadi Lay, afirma katak Governu Timor Leste kontinua fó prioridade ba dezenvolvimentu kapitál umanu liuhusi investimentu iha edukasaun, siénsia no teknolojia.

Tuir nia, siénsia no teknolojia bele sai instrumentu importante atu responde ba dezafiu sira-ne’e, maibé tenke liga koñesimentu ho realidade no nesesidade Timor-Leste nian.

Nunee mos Painel Security Trust and the digial World, Whitfield Diffie koalia konaba Realidade, Demokrasia no Konfiansa Dijitál.

“Agora, ita presiza fila fali ba realidade no husu oinsá ita bele garante katak demokrasia no sistema dijitál sira serve povu ho seguru no ho konfiansa? Ita foin remata ligasaun kabu/submarinu sira ba Austrália, ne’ebé signifika katak iha tempu badak tan, atividade dijitál sei aumenta no ema barak liután sei uza internet. Servisu governu mos sei hala’o liuhusi sistema online,” katak nia.

Iha kontestu ida-ne’e, oinsá bele dezenvolve sistema dijitál ida ne’ebé duni bele serve povu, ho seguransa aas no ho nível konfiansa ne’ebé ema komun bele fiar? Povu komun, inklui profesór sira, estudante sira no avo- eto no avo mane sira ne’ebé moris iha área rural, balu seidauk uza internet antes. Entaun, sistema dijitál tenke la’ós de’it seguru, maibé mos fasil atu komprende no uza.

(eme)

Share it :

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *