BAUCAU, STLTIMORLESTE.com – Husi fatuk kalkáriu ne’ebé ema balu haree nu’udar material simples, José do Carmo Pinto, ne’ebé ema bolu Jeca, konsege transforma sai obra eskultura ho valor artístiku, kulturál no relijiozu. Ho esperiénsia ne’ebé hahú husi nia aman rasik, Jeca produz ona estátua atus ne’ebé ornamenta igreja, kapela, fatin públiku no monumentu sira iha Timor-Leste, inklui iha nasaun seluk.
Jeca moris iha Postu Administrativu Baguia, loron 4 Jullu 1966. Nia oan husi Isabel Correia (falekida) no Manuel do Carmo Pinto, família ne’ebé iha oan na’in neen, feto ida no mane na’in lima. Jeca nu’udar oan dahuluk iha família.
Nia istória moris no esperiénsia arte eskultura nian hahú iha tempu difisil, bainhira Timor-Leste enfrenta konflitu polítiku no okupasaun Indonézia.
Husi Baguia ba Ai-laran, Moris Hamutuk ho Luta Libertasaun
Jeca hahú estudu iha tempu administrasaun Portugés no konsege to’o klase terseira iha Baguia. Maibé, tanba situasaun jeopolítika no konflitu ne’ebé mosu iha tinan 1975–1976, nia família deside husik Baguia Vila no ba hela iha ai-laran iha tinan 1976.
Durante hela iha ai-laran, nia aman, Manuel do Carmo Pinto, servisu nu’udar ema ne’ebé halo ai-moruk tradisionál. Enkuantu Jeca rasik envolve iha parte laboratóriu no distribuisaun ai-moruk ba makerek sira, ne’ebé depois lori ba membru FALINTIL sira ne’ebé hala’o luta guerrilla iha ai-laran.
Depois liu tinan barak iha situasaun difisil, Jeca ho família fila fali ba vila iha tinan 1979.
Fila husi ai-laran la’ós de’it hahú fali moris iha komunidade, maibé sai mós momentu importante ba dezenvolvimentu arte eskultura iha família Jeca nian.
Husi Aman Jeca Aprende Arte Eskultura
Depois fila ba vila, nia Aman Manuel do Carmo Pinto hahú produz estátua relijioza. Iha momentu ne’e, Jeca komesa akompaña nia aman no aprende kona-ba prosesu halo estátua.
Estátua dahuluk ne’ebé nia aman produz mak Nossa Senhora de Fátima no São João de Brito, ne’ebé tau iha Kapela Bualale, Postu Administrativu Quelicai, Munisípiu Baucau, iha tinan 1989. To’o agora, estátua hirak ne’e kontinua hela nu’udar parte importante husi patrimóniu relijiozu kapela refere.
Husi akompañamentu ne’e, Jeca hahú dezenvolve nia kapasidade iha arte eskultura. Maibé, tanba sente katak esperiénsia ne’ebé nia hetan seidauk sufisiente, durante okupasaun Indonézia nia deside kontinua aprende iha rai li’ur.
Jeca ba Bali, Indonézia, no kontinua estudu kona-ba produsaun eskultura durante tinan tolu iha Instituto Seni Indonesia. Depois remata estudu, nia fila mai Timor-Leste no kontinua dezenvolve nia profisaun nu’udar liman-badaen eskultura to’o ohin loron.
Estátua dahuluk ne’ebé Jeca produz rasik mak estátua Jesus Kristu ne’ebé prega iha ai-kruz, ho medida metru ida, atual tau iha altar Kapela Bualale.
Jeca lembra katak iha inísiu, nia obra seidauk hetan rezultadu ne’ebé di’ak. Maibé, kritiká no esperiénsia ne’ebé nia hetan husi nia aman sai motivasaun atu hadi’a nia kapasidade.
“Foufoun hau halo estátua nia oin ladún hanesan. Hau nia pai ema karismátiku tebes, nia la gosta hasee hau, maibé nia halo komik de’it. Ai Jesus ne’e karik ema baku kedas, hanesan nia oin bubu kedas no nia liman bubu kedas. Entaun, husi ne’e hau hadia oinsá mak halo estátua ne’e sai di’ak,” Jeca hateten.
Kritiká Sai Motivasaun, Komitmentu Sai Prinsípiu
Iha inísiu produsaun eskultura, Jeca no nia aman enfrenta dúvida husi komunidade. Iha tempu ne’ebá, ema balu duvida se estátua ne’ebé sira produz bele hetan interese husi Igreja no komunidade, tanba maioria estátua relijioza ne’ebé uza iha Timor-Leste mai husi rai li’ur.
Maibé, dúvida hirak ne’e la konsege hamenus sira nia komitmentu.
“Dezafiu ne’ebé momentu ne’ebá ita hasoru mak ema sira dehan: imi halo estátua hanesan ne’e, ema sosa ka lae? Tanba Padre no Madre sira lori estátua husi rai li’ur mai, estátua sira ne’e di’ak hotu. Maibé ami ho komitmentu nafatin. Tanba rezultadu ne’e ami tau iha Igreja Bualale, ne’ebé momentu ne’ebá Bispu Dom Carlos Ximenes Filipe Belo mak inagura. Ida ne’e orgullu boot ida. Husi ne’e ami esforsu an halo to’o ohin loron,” nia esplika.
Ba Jeca, komitmentu ne’e la’ós de’it atu produz obra eskultura, maibé mós atu kumpre promesa ne’ebé nia halo ba Igreja.
“Estátua ne’e ami fó gratuitu hanesan ami nia promesa. To’o agora, kada tinan ami ajuda kapela ho estátua ka krus, estátua feto ka depende ba saida mak falta, ami oferese. Tanba ne’e mak ami nia promesa,” nia hateten.
Kalkáriu, Sementi no Besi Segredu iha Prosesu Produsaun
Iha prosesu produsaun, Jeca uza material lokal nu’udar baze ba nia obra. Iha inísiu, nia uza rai-henek, maibé depois muda ba fatuk kalkáriu ne’ebé nia tula rahun no kahur ho sementi, goma Raja Wali no material seluk.
Ba Jeca, produsaun estátua la depende de’it ba material. Parte importante liu mak kondisaun mentál, pasiénsia, konsentrasaun no kreatividade.
Nia presiza halo nia kakutak livre husi estres no barullu, atu bele konsentra ba imajen, fotografia no imajinasaun kona-ba estátua ne’ebé atu produz. Bainhira estátua ne’e atu reprezenta ema ne’ebé mate ona no laiha fotografia, prosesu ne’e presiza análize no konsultasaun ho família.
Atualmente, Jeca hetan apoiu husi joven sira iha prosesu produsaun. Joven sira ne’e ajuda iha faze balu ne’ebé sira iha kapasidade atu halo, maibé parte finishing ka remata obra, kontinua sai responsabilidade prinsipál Jeca nian.
Jeca Prodús Ona Estáuta Atus, Husi Igreja to’o Monumentu Nasionál
Husi tinan 1992 to’o ohin loron, Jeca produz ona estátua relijioza barak liu kuaze atus. Obra hirak ne’e distribui iha igreja, kapela no fatin sagradu sira iha Timor-Leste.
Entre obra ne’ebé nia temi mak estátua iha Foho Ariana, Venilale Jardim 5 de Maio, Dili estátua Papa João Paulo II ne’ebé liga ho atividade peregrinasaun ba Diocese sira no estátua Santo seluk ne’ebé agora iha Paróquia Baucau.
Ba Jeca, obra hirak ne’e sai orgullu ida tanba hatudu katak liman-badaen Timor oan bele kontribui ba dezenvolvimentu patrimóniu relijiozu no arte sakral iha nasaun.
La’ós de’it estátua relijioza, Jeca mós produz estátua ba figura istórika, veteranu no erói nasionál sira.
Nia temi katak veteranu barak husi Gleno, Ermera, no munisípiu seluk mai halo estátua iha nia fatin servisu. Entre obra ne’ebé nia halo mak estátua erói nasionál Nicolau Lobato, ne’ebé família konsidera nu’udar símbolu orgullu no memória ba luta libertasaun.
Jeca mós temi katak nia obra la’ós de’it hela iha Timor-Leste, maibé to’o iha nasaun seluk, inklui Estados Unidos da América, Nova Zelándia no Flores, Indonézia.
Folin no Tempu Produsaun Depende ba Medida no Karakter
Jeca esplika katak folin estátua depende ba medida, karakter no kompleksidade obra ne’ebé kliente husu.
Ba estátua ho medida meiu korpu, maizumenus 75 sentímetru, folin hahú husi US$2.000 to’o US$3.000. Enkuantu estátua ho korpu tomak, folin hahú husi US$5.000 to’o US$10.000, depende ba karakter estátua.
Iha parte tempu produsaun, estátua meiu korpu bele presiza semana ida ka liu, depende ba prosesu no koreksaun ne’ebé presiza halo. Ba obra boot hanesan estátua Dr. Lucas, ho medida metru haat, ne’ebé tau iha área UNPAZ, prosesu produsaun presiza tempu naruk liu, hodi fó oportunidade ba família no entidade relevante sira atu halo koreksaun durante faze finishing.
Identidade no Segredu iha Estátua Kultura
Ba Jeca, estátua ne’ebé reprezenta figura istórika, veteranu, saudozu no mártir sira la’ós de’it obra artístika atu haree. Nia konsidera katak obra hirak ne’e tenke iha valor kulturál no identidade ne’ebé liga ho família no komunidade.
Nia esplika katak iha produsaun estátua ba figura sira ne’ebé mate ona, família balu oferese bua no malus atu tau iha parte laran estátua, nu’udar símbolu kulturál no ligasaun espirituál ho ema ne’ebé mate ona.
Ba Jeca, prosesu produsaun estátua ba saudozu no mártir presiza mós respeitu ba figura ne’ebé atu reprezenta. Nia halo orasaun no husu tulun espirituál, nu’udar parte husi preparasaun an antes hahú obra.
Nia mós relata esperiénsia prodús estátua ba figura balu ne’ebé laiha fotografia, inklui inan no aman Xefe Estadu-Maior-Jerál Forsa Defeza Timor-Leste, Tenente-Jenerál Domingos Raúl “Falur Rate Laek”. Iha situasaun hanesan ne’e, nia uza imajinasaun, análize no informasaun ne’ebé hetan husi família atu kria figura ne’ebé apropriadu.
Maibé, iha parte estátua relijioza, Jeca hateten katak nia iha maneira rasik atu marka obra. Iha inísiu, nia marka de’it iha parte liur, maibé agora nia rai suratahan ki’ik ida ho nia naran iha parte laran estátua, hodi bele identifika produtor bainhira estátua ne’e rahun ka nakfera.
Nia konsidera atu muda sistema ne’e iha futuru, liuhusi koordenasaun ho Igreja, hodi tau símbolu produsaun nian iha parte kotuk estátua, atu komunidade bele hatene katak obra ne’e produz husi liman-badaen Timor oan.
Dezafiu: Rekoñesimentu no Kapasidade Lokal
Maski nia obra espalla ona iha rai-laran no rai-li’ur, Jeca konsidera katak dezafiu boot ida mak seidauk iha rekoñesimentu sufisiente husi Governu Timor-Leste ba kapasidade liman-badaen Timor oan sira iha área eskultura.
Nia lamenta katak, maski Timor-Leste iha kapasidade lokal atu produz estátua, maibé iha tempu hanesan sei iha nesesidade atu importa estátua husi nasaun seluk.
Jeca la haree situasaun ne’e nu’udar obstákulu de’it, maibé mós nu’udar kompetisaun atu motiva liman-badaen Timor oan hadi’a kapasidade no kualidade, hodi bele kompete iha merkadu nasionál no internasionál.
Nia mós rekoñese katak, maski iha ona kapasidade téknika no kreatividade, sei falta material balu hanesan bronze no material ho kór kinur ne’ebé normalmente uza iha produsaun estátua iha rai-li’ur.
Iha Timor-Leste, nia uza liuliu material lokal hanesan fatuk kalkáriu, sementi no besi. Maski material ne’e diferente, Jeca konsidera katak kualidade obra ne’ebé nia produz bele kompara ho estátua ne’ebé mai husi rai-li’ur.
Nia afirma katak, husi inísiu produsaun to’o ohin loron, estátua ne’ebé nia produz no tau ona iha igreja no fatin seluk seidauk iha ida mak rahun ka nakfera.
Kreatividade Joven Sai Futuru ba Nasaun
Jeca defende katak Governu Timor-Leste presiza investe iha formasaun téknika kona-ba produsaun eskultura, atu joven sira ne’ebé iha interese bele hetan oportunidade aprende no dezenvolve sira nia talentu.
Ba nia, kreatividade mak elementu importante ida ba dezenvolvimentu nasaun. Joven sira labele hein de’it oportunidade servisu iha instituisaun estadu ka empreza, maibé bele hahú husi kapasidade no rekursu ne’ebé iha besik sira.
Nia haree katak material ne’ebé ema konsidera nu’udar lixu no laiha valor, bele transforma sai instrumentu artístiku no produtu kreativu ne’ebé iha valor ekonomia ho identidade nasionál.
“Ita nasaun foun tama ona iha ASEAN, entaun ita presiza transforma sasán aat sira ki’ik-oan ne’e sai asesoria ka sai buat ne’ebé di’ak no iha identidade Timor nian. Buat boot mak ita labele halo kedas, maibé hahú husi ki’ik mak ita bele halo to’o boot,” Jeca dehan.
Ba nia, dezenvolvimentu arte no kreatividade la presiza hahú husi kapital boot, maibé presiza vontade, aprendizajen, pasiénsia no oportunidade atu dezenvolve kapasidade.
Família: Fonte Força iha Viajen Moris
Iha vida pesoál, Jeca forma família durante tempu okupasaun Indonézia ho nia kaben, Maria Joana da Costa Soares, ne’ebé fila ona ba Aman Maromak iha tinan 2025.
Husi sira nia moris hamutuk, iha oan na’in lima, feto ida no mane na’in haat. Atualmente, oan sira hotu-hotu hetan ona profisaun iha instituisaun Estadu.
(tom)






