DILI, STLTIMORLESTE.com – Ministeriu Publiku (MP) iha loron Kinta nee (23/07/2026) liu husi alegasaun ba kazu Falsifikasaun Dokumentus no Burla Agravadu neebe komete husi arguidu inisial AP, husu Tribunal atu tetu deklarasaun sira hodi foti desizaun.
Iha alegasaun nee Prokurador Aderito Tilman deklara katak, bazeia ba deklarasaun husi arguidu sira no sasin neebe Ministeriu Publiku arola, MP mantein ho akuzasaun neebe iha.
Tanba nee MP husu Tribunal Koletivu tetu deklarasaun sira hotu, atu aplika justisa ba arguidu.
Enkuantu husi Advogadu arguidu nian husu Tribunal atu absolve arguidu.
Hafoin alegasaun, tuir defeza arguidu nian, Cansio Freitas katak, MP akuza arguidu ho krime rua, maibe defeza haree arguidu nia aktu la priense ba elementu husi kirme rua nee.
“Alegasaun iha Ministeriu Publiku nian dehan, arguidu komete krime Burla Agravadu no Falsifikasaun Dokumentus. No iha elementu ba krime Burla Agravadu nian hatudu katak, konaba donu ba iha elementu krime nee priense rekejitus iha ka lae,” dehan Cansio ba STL iha Kaikoli, Kinta nee.
Defeza deklara, iha prosesu ida nee la hatudu katak, iha enganu konaba prosesu iha rejistu veteranu nian. No bainhira rona sasin sira, husi Ministeriu Publiku nian hatudu katak arguidu iha partisipasaun luta iha momentu arguidu iha Same no mos arguidu iha Atauru.
Defeza dehan, se mak atu kategoria ema sira nee tama iha dedikasaun eskluziva 814, 4A7 no 1519, nee avaliasaun mai husi Komisaun omenajen. Tanba Komisaun mak halo avaliasaun atu haree ema nee tama iha dedikasaum eskluziva saida.
Nia dehan, arguidu mos ba rejistu, maibe nia ba rejistu la signifika nia sai veteranus, husi Komisaun mak halo avaliasaun hodi priense rekejitus, tama iha kategoria neebe. Tanba nee arguidu ba fo deklarasaun, komisaun halo avaliasaun ba nia deklarasaun, depois mak komisaun foti desizaun katak ema nee hetan pensaun ka lae.
Defeza esplika, iha prosesu ida nee arguidu halo kontribuisaun ba luta iha Same no Atauru, no sasin sira neebe arola mai husi Ministeriu Publiku mos konfirma konaba arguidu nia kontribuisaun ba luta. Tuir regra ema ida idak fila fali ba iha nia moris fatin mak presta deklarasaun, maske arguidu halao servisu tinan barak iha Same, nia tenke fila fali ba iha nia rain moris fatin Atauru hodi presta deklarasaun.
Defeza konsidera, meius enganus la priense rekejtus, hamosu prinsipiu prinsípiu proreu, tanba iha duvidas ba deklarasaun. Tanba nee Ministeriu Publiku nia akuzasaun maibe sasin sira la mai komprova. Tanba nee iha alegasaun Ministeriu Publiku husu Tribunal atu tetu rasik.
Enkuantu husi parte defeza nian haree katak faktus sira neebe aprezenta no provas sira neebe iha, haree katak arguidu kontribui duni ba luta libertasaun nasional. Tanba nee defeza husu atu absolve arguidu.
Rona tiha alegasaun, Tribunal adia ba loron seluk hodi tama ba iha desizaun.
Iha indisiu sufisiente iha autos katak, arguidu AP uluk pastor protestante iha Atauro no antes nee hela iha Munisipiu Manufahi husi tinan 1980 too 1999. Dehan katak laiha ligasaun direta ka indireta ho rede klandestina iha zona Mesak Atauro, no mos iha Munisipiu Manufahi.
Arguidu rejistadu iha baze dadus Combatentes Libertasaun Nasional Timor-Leste ho numeru VFC-VFCC 12447.
Arguidu AM falsifika kestionariu kona-ba ninia partisipasaun nudar veteranus libertasaun nasional Timor-Leste, no inventa ninia partisipasaun iha frente klandestina no kargu nudar 1º Vise-Sekretariu organizasaun CNRT zona iha tinan 1981 to 1983 neebe la hetan rekonesimentu husi sasin João Cristovão nuar responsavel masimu delegadu FRETILIN iha zona Ataúro tinan 1975 no mos responsavel prinsipal iha estrutura frente klandestina zona Mesak Ataúro, neebe kompostu husi Januario de Oliveira, Salomão Cabral, Manuel Pereira, Tomás Alves no Bosco de Jesus Afonso, tanba sira la hatene konaba ezistensia ligasaun servisu nian iha rede klandestina iha zona Mesak durante okupasaun indonézia nian.
Arguidu falsifika ninia dadus pesoal iha kestionariu hodi hetan dedikasaun ekskluzivu durante tinan 8 to 14 ba tempu tomak, maibe sasin João Cristovão neebe nudar salah ida husi responsavel sira iha tinan 1975, la konkorda ho dedikasaun neebe hetan husi arguidu.
Iha loron 30 fulan-Marsu 2005, arguidu preenxe dokumentu komprovativu atu husu pensaun.
Iha loron no fulan la hatene, maibe iha tinan 2014, priense formulariu Rekerimentu Pensaun Espesial ba Subsistensia ba CLN ho tempu servisu dedikasaun ekskluzivu husi tinan 8 too 14.
Iha loron 16 Agostu 2014, arguidu nia requerimentu rejistadu iha baze dadus Combatentes Libertasaun Nasionál Timor-Leste.
Iha loron 28 Novembru 2014, arguidu hetan kondekorasaun Ordem Nicolau Lobato.
Iha loron 03 Dezembru 2014, publika iha edita kona-ba dadus requerente tuir baze dadus pensaun ba Combatentes no Mártires Libertasaun Nasionál.
Iha fulan Setembru 2015, simu osan iha ninia konta bankaria, numeru IBAN TL38 0020 1137 6064 1000 162 iha Banco Nacional.
Iha loron 27 Marsu 2022, Sr. Vidal de Jesus “Riak Leman” nudar Prezidente Administrasaun CCLN, fo ninia despaxu “mantein edita husi CLN tuir investigasaun CLN Dili.
Dokumentu neebe rejistadu iha baze dadus dokumentus libertasaun nasionál Timor-Leste ho numeru VFC-VFCC12447, husi combatente arguidu falsifikadu iha kestionariu konaba ninia partisipasaun, neebe mos diskorda husi sasin João Cristovão de Araújo nudar responsável masimu iha Ataúro iha tempu neeba 1975.
Husi asaun arguidu kauza prejuizu ba Estadu ho montante global USD 35,397.00 rihun lima nulu lima, atus tolu nulu resin hitu dolar amerikana.
Ho hanoin atu hetan benefisiu rasik, Estadu nia osan, liu husi falsifikasaun deklarasaun iha formulariu veteranus Libertasaun Nasionál Timor-Leste, ho intensaun atu hetan osan.
Arguidu hatene didiak katak nia hahalok nee lei bandu nudar krime. Nia halo ho nia vontade livre no ho konsiensia, ho objetivu atu riku nia an mesak, uza enganu hodi hetan osan Estadu nian ba ninia interese pesoál.
Tanba nee, arguidu nudar autor material, iha forma konsumada, komete krime rua, Krime falsifikasaun dokumentu ka notasaun teknika kime burla agravada tuír artigu 303 no artigu 267 rua-rua husi kodigu Penal.
Prosesu nee prezide husi Juiz Kolektivu, Jose Gonsalves, Jose Quintao, Jumiati Freitas, Ministeriu Publiku reprezenta husi Prokurador nain ida, arguidu hetan asistensia legal husi Advogadu Privadu Cansio Freitas.
(ter)
