DILI, STLTIMORLESTE.com — Ministru Justisa Timor-Leste, Sérgio de Jesus Fernandes da Costa Hornai, afirma katak kooperasaun jurídika internasionál entre nasaun membru Comunidade dos Países de Língua Portuguesa (CPLP) importante tebes atu kombate fraude online, tráfiku umanu no krime transnasionál ne’ebé ameasa seguransa sidadaun no empreza sira.
Ministru Justisa hato’o deklarasaun ne’e iha serimónia abertura XIX Konferénsia Ministru Justisa CPLP (CMJ-CPLP), ne’ebé hala’o iha Hotel Palm Spring, Kampung Alor, Dili, Tersa-feira (27/10/2026).
Sérgio da Costa Hornai hateten katak, fraude online iha impaktu diretu ba moris sidadaun sira, tanba mensajen falsu ka promesa enganoza bele halo família lakon poupansa no empreza sira sofre prejuízu finanseiru.
Nia subliña katak, krime hirak ne’e presiza resposta koordenada entre nasaun sira, liuhusi hametin kooperasaun jurídika internasionál no kapasidade instituisaun sira atu servisu hamutuk hasoru rede kriminál ne’ebé opera liu husi fronteira nasaun.
“Ba Timor-Leste, preokupasaun ida-ne’e iha ezemplu konkretu. Operasaun sira ne’ebé hala’o iha país identifika indísiu tráfiku umanu ne’ebé iha ligasaun ho fraude online, inklui recrutamentu enganozu no koasaun atu hala’o atividade ilícita,” nia afirma.
Tanba ne’e, nia konsidera importante atu prevene rede kriminál sira ne’e atu la instala no aumenta sira-nia atividade iha Timor-Leste, no hametin kapasidade instituisaun sira atu prevene, investiga no koopera ho autoridade iha nasaun seluk.
CPLP hametin kooperasaun entre instituisaun Justisa
Sérgio da Costa Hornai esplika katak, konferénsia ne’e bele sai oportunidade atu partilla prátika di’ak iha prevensaun no investigasaun, fasilita komunikasaun entre autoridade sira, hadi’a pedidu kooperasaun jurídika no asegura preservasaun prova dijitál iha tempu apropriadu.
Nia mós enfatiza katak, partilla informasaun ne’ebé loos no seguru bele ajuda sidadaun sira atu identifika fraude no hatene oinsá atu buka apoiu bainhira sai vítima.
Tuir nia, utilizasaun lian Portugés nu’udar instrumentu importante atu fasilita komunikasaun no partilla koñesimentu entre profisionál no komunidade sira iha nasaun membru CPLP.
Ministru Justisa mós hato’o apresiasaun ba Primeiru-Ministru Kay Rala Xanana Gusmão tanba nia prezensa no disponibilidade atu loke ofisialmente konferénsia ne’e.
Nia agradese mós ba komisaun organizadora, servisu sira iha Ministériu Justisa, Ministériu Negósius Estranjeirus no Kooperasaun, Ministériu Saúde, Ministériu Interior, Protesaun Sivíl no ekipa saúde no seguransa, ne’ebé fó apoiu ba preparasaun no organizasaun konferénsia.
Timor-Leste prepara adezaun ba Konvensaun Apostila
Iha parte seluk, Sérgio da Costa Hornai konsidera katak fasilidade ba verifikasaun no movimentu dokumentu notariál importante ba sidadaun sira ne’ebé estuda, servisu ka hela iha nasaun seluk.
Nia hato’o boas-vindas ba prezensa Bastonáriu Ordem dos Notários Portugal, Jorge Batista da Silva, iha konferénsia ne’e, no afirma katak diálogu tékniku ne’ebé hala’o sei relevante ba preparasaun adezaun Timor-Leste ba Konvensaun Apostila.
Nia esplika katak, prosesu adezaun ne’e presiza desizaun no preparasaun kondisaun ne’ebé apropriadu atu permite implementasaun efetiva, hodi simplifika autentikasaun dokumentu públiku no hametin konfiansa ba autenticidade dokumentu sira.
Aleinde ne’e, nia mós subliña importánsia hadi’a kualidade lejizlasaun, ho regra ne’ebé klaru, koerente no fasil atu komprende, hodi ajuda sidadaun sira no autoridade ne’ebé iha responsabilidade atu implementa lei.
Hametin ligasaun entre CPLP no ASEAN
Ministru Justisa hateten katak Timor-Leste, bainhira prepara atu asume prezidénsia konferénsia ne’e, iha vontade atu kontinua servisu hamutuk ho nasaun membru no parseiru internasionál sira.
Nia destaka importánsia kooperasaun ho ASEAN, Uniaun Europeia no nasaun parseiru ASEAN Plus Three, hanesan Xina, Japaun no Repúblika Coreia, atu hametin partilla esperiénsia, formasaun profisionál no modernizasaun servisu Justisa.
Sérgio da Costa Hornai afirma katak, ligasaun entre CPLP no Sudeste Aziátiku bele loke dalan ba kooperasaun foun entre instituisaun kompetente sira, hodi dezenvolve koñesimentu no hadi’a resposta sistema Justisa hasoru krime transnasionál.
Nia mós defende katak, kooperasaun ne’e tenke orienta ba inisiativa konkretu atu prevene fraude, investiga krime no proteje vítima, ho respeitu ba kompeténsia no kompromisu instituisaun ida-idak.
Iha remata, Ministru Justisa Timor-Leste manifesta kompromisu atu kontinua servisu ho delegasaun hotu iha konferénsia ne’e, ho objetivu atu determina prioridade klaru, define responsabilidade no kria mekanizmu atu monitoriza implementasaun desizaun sira.
Nia hein katak rezultadu konferénsia iha Dili bele hametin kooperasaun entre nasaun membru CPLP no kontribui ba sistema Justisa ne’ebé forte, efetivu no capaz atu proteje sidadaun sira hasoru ameasa krime transnasionál.
(jos)






