AMBENO, STLTIMORLESTE.com – Konselhu Nasional Seguransa Soberania Alimentar Nutrisional Timor Leste (COSSAN-TL) sosializa rezultadu peskiza iha nasaun Timor leste (TL), identifika ai-haan barak la saudavel tanba maioria ai-haan importasaun, ba oin presiza hasae produsaun ai-haan rai laran neebe la kontamina ho kimiku, atu povu konsumu ai-haan neebe nutritivu liu husi produtu lokal.
Informasaun nee hatoo husi Dotora Odete Guterres nuudar Assesora ba Gabinete Visi Primeiru Ministru ba asuntu Sosiais, Seguransa Alimentasaun nomos Nutrisaun ba STL iha Salaun Konvensoens 1 de Maiu Palaban, Suku Costa, Postu Administrativu Pantemakassar, Rejiaun Administrativa Espesial Oecusse-Ambeno (RAEOA), Tersa (02/06/2026) katak, ohin mai Oecusse atu hatoo rezultadu peskiza neebe halao tiha ona husi Universidade Wollongong kolabora ho COSSAN-TL nomos WorldFish mak lidera peskiza ho titlu habelar analiza integradu ba rezultadu sistema aihan neebe diak liu iha TL no rejiaun pasifiku ho objetivu atu hamosu evidensia hodi apoiu dezenvolvimentu sistema aihan neebe saudavel, reziliente liu no ekuitavivu.
“Rezultdu peskiza ba ai-haan neebe faan iha kios, loja, faan ho karosa nomos ema faan ai-haan iha dalan ninin, ita identifika katak, ai-haan neebe la saudavel ita hetan barak liu, tanba produtu importasaun. Ita hotu hatene katak ai-haan hotu iha nasaun TL dependente ba ai-haan importasaun, ita preokupa no sai dezafiu boot ba seguransa ai-haan nomos malnutrisaun, tanba nee mak ita buka ona stratejia balun, liu husi projetu ida nee maka ita dezamina ba ita nia povu atu nunee, konsumu aihan neebe saudavel,” dehan Dotora Odete.
Nia haktuir tan katak, COSSAN-TL servisu hamutuk ho Ministeriu Saude (MS) identifika katak, aihan neebe kompozisaun nutrisaun, mai husi foos, koto, forekeli, foremunggu, modo tahan, aifuan no produsaun aihan husi ikan, naan, manutolun no aihan neebe konsidera la saudavel maka aihan neebe tau kleur iha zelera nomos aihan neebe produs ho kimika barak neebe prezerva bele uza iha longu prazu maibe ninia implikasaun mos ba saude.
Objetivu prinsipal husi knaar ida nee maka atu fahe no valida deskobrementu preliminar husi peskiza sistema aihan nian ho komunidade no parte interesada sira iha Dili, Lautem no RAEOA, hodi garante dialogu inkluzivu feedback no propriedade lokal ba rezultadu sira nunee mos COSSAN-TL habelar vizita iha terenu ba sistema aihan iha nivel Munisipu, Prezidente Autoridade munisipiu sira hodi hadia koordenasaun iha setores hotu-hotu, atu hadia rezilensia iha sistema ai-haan.
“Ita tenke haree uluk sistema aihan tanba TL mos sai membru ba sistema aihan, neebe maka ita dezenvolve diresaun ba sistema aihan nomos ita iha mos programa annual ba sistema ai-haan. Husi dezenvolvimentu sistema aihan nuudar interaksaun entre ema, infraestrutura nomos enkuadramentu legal, autor maka mai husi produtor too komersiante sira. Infraestrutura maka presiza kria kondisoens, husi parte agrikultura haree ba produsaun, meus transporte, distribuisaun no armajenamentu too aihan tau iha meja. Husi ida nee maka ita transforma aihan ba valor ekonomia neebe aas,” haktuir nia.
Ohin mai iha RAEOA, dezamina rezultadu peskiza neebe maka halao tiha ona durante tinan ida iha suku 2 maka Malelat Postu Administrativu Pasabe no Suku Usitaku Postu Administrativu Nitibe.
Iha biban nee, Sekretariu Rejional Administrasaun no Finansa RAEOA, Reprezenta Prezidente Autoridade iha ninia intervensaun, agradese ba COSSAN-TL ho ekipa neebe maka ohin aprezenta rezultadu peskiza kona ba aihan iha rai laran, liu-liu iha Oecusse atu hamutuk promove aihan lokal neebe nutritive hodi promove liu husi serbisu integradu hodi hametin forsa seguransa alimentar iha rai laran.
“Hau Hanoin, desiminasaun informsaun kona ba seguransa alimentar iha nasaun TL importante teb-tebes, oinsa hadia seguransa aihan iharai laran, nunee ita bele hasae ita nia produsaun ba ita nia povu liu-liu iha RAEOA, tanba nee ami husu ba COSSAN-TL atu harii ona iha Oecusse hodi responde nesesidade neebe presiza ba povu Oecusse,” dehan Salvador da Cruz.
Iha biban nee, Jestor Postu Administrativu Pasabe, Paulino Marques dehan, sosializasaun husi COSSAN-TL, programa diak ida atu dezenvolve setor aihan ba oin maibe COSSAN-TL, tenke iha ninia sanak iha Oecusse no sub-sanak sira iha postu Administrativu sira atu bele garante susesu husi programa ida nee.
“Hau haree suku barak iha Oecusse seidauk koloka extesionista husi Diresaun Rejional Agrikultura hafoin tomada de pose estrutura definitivu ba RAEOA,” dehan nia.
Antes nee, Diretor Rejional Agrikultura, Jose Oki informa katak, hafoin simu pose, governu Autoridade orient aba kada Diretor Rejional atu rekruta tan forsa trabalhu hamutuk 20 atu haree ba serbisu esensial sira, tanba nee ba extensionista sira sei lidera husi funsionariu permanente balun neebe sei deskola sira iha tempu badak ba suku sira iha Oecusse.
(jos)






