Timor-Austrália Hametin Defeza ho Aus$ 62 Millaun

Timor-Leste ho Austrália hametin liután kooperasaun iha área defeza no seguransa. (Foto: STL/Joseph Koa)

DILI, STLTIMORLESTE.com — Timor-Leste no Austrália hametin liután kooperasaun iha área defeza no seguransa liuhosi asinatura Kuadru Kooperasaun Defeza no anúnsiu pakote apoiu ho montante dólar australianu (Aus$) 62 millaun ba períodu tinan lima, ho objetivu atu dezenvolve kapasidade instituisaun seguransa nian no responde ba dezafiu ne’ebé afeta nasaun rua.

Asinatura ne’e hala’o iha Ministériu Defeza, Fatuhada, Dili, kuarta-feira (21/10/2026), entre Primeiru-Ministru Timor-Leste, Kay Rala Xanana Gusmão, ne’ebé hala’o mós knaar Ministru Defeza interinu, no Vise-Primeiru-Ministru Austrália, Richard Marles, ne’ebé mós kaer kargu Ministru Defeza.

Pakote apoiu Aus$ 62 millaun ne’e sai parte importante hosi parseiru bilaterál ne’ebé lider nasaun rua asina iha Janeiru tinan 2026. Apoiu ne’e sei fó prioridade ba siberseguransa, kapasidade marítima Polísia Nasionál Timor-Leste (PNTL), investigasaun forénsika dijitál no preparasaun ba dezastre.

Ba Timor-Leste, kooperasaun ne’e iha relevánsia direta ba esforsu atu hametin seguransa nasionál, proteje rekursu marítimu no hasa’e kapasidade instituisaun sira atu responde ba krime no situasaun emerjénsia.

Seguransa marítima sai prioridade

Iha nia intervensaun, Xanana Gusmão hato’o apresiasaun ba Governu Austrália tanba amizade no apoiu ne’ebé kontinua fó ba Timor-Leste, inklui iha área defeza, seguransa, dezenvolvimentu ekonómiku no integrasaun rejionál.

Xanana konsidera Austrália nu’udar parseiru importante ba dezenvolvimentu Timor-Leste nian. Nia mós subliña katak vizita Primeiru-Ministru Austrália, Anthony Albanese, iha Janeiru 2026, estabelese baze ba relasaun foun entre nasaun rua, ho prinsipiu “Parseiru Foun ba Era Foun”.

Iha área marítima, Xanana enfatiza katak kooperasaun ho Austrália importante tebes, tanba peska ilegál kontinua sai dezafiu ba proteksaun rekursu tasi no rendimentu nasionál.

Atu responde ba nesesidade ne’e, Austrália konkorda atu oferese ró patrulla foun tolu ba PNTL, hamutuk ho treinamentu espesializadu ba Unidade Marítima PNTL.

Apoiu ne’e sei kontribui ba esforsu atu hametin aplikasaun lei iha tasi, hala’o operasaun buka no salva ema, no responde ba krime transnasionál.

Kooperasaun marítima ne’e mós relevante ba Timor-Leste hanesan nasaun tasi ne’ebé depende ba rekursu marítimu, no presiza hametin kapasidade instituisaun sira atu garante seguransa no jestaun rekursu sira ne’e.

Siberseguransa no investigasaun dijitál

Aleinde seguransa marítima, pakote apoiu Austrália nian sei fó atensaun ba dezenvolvimentu kapasidade iha área siberseguransa no investigasaun forénsika dijitál, atu ajuda autoridade sira kombate krime siberétiku.

Richard Marles hateten katak apoiu ne’e sei hametin kapasidade Timor-Leste nian iha área siberseguransa, dezenvolve kapasidade marítima PNTL no hasa’e kompeténsia investigasaun forénsika dijitál.

Área sira ne’e sai parte hosi esforsu atu hadi’a kapasidade instituisaun seguransa nian, liuliu iha tempu ne’ebé krime no ameasa seguransa bele mosu iha ambiente dijitál no transnasionál.

Austrália sei fó mós apoiu ba hadi’ak sentru operasaun PNTL nian iha nivel nasionál no munisipál, inklui preparasaun no jestaun dezastre, atu hasa’e kapasidade resposta ba situasaun emerjénsia.

Xanana Gusmão simu ho di’ak apoiu adisionál ne’e, inklui ba Polísia Investigasaun Kriminál Sientífika (PCIC), siberseguransa no dezenvolvimentu kapasidade PNTL.

Defeza la’ós de’it ba funu

Ba Xanana Gusmão, dezenvolvimentu kapasidade militár la’ós atu prepara forsa sira ba funu de’it, maibé atu serve nasaun no povu, liuliu iha situasaun dezastre naturál no esforsu atu proteje rekursu marítimu hosi peska ilegál.

Prinsípiu ne’e reflete papél ne’ebé instituisaun defeza bele hala’o iha apoiu ba seguransa nasionál no asisténsia umanitária, liuhosi treinamentu, edukasaun militár, ezersísiu konjuntu no kooperasaun téknika.

Kuadru Kooperasaun Defeza foun ne’e sei sai baze ba koordenasaun entre Timor-Leste no Austrália iha treinamentu no edukasaun, dezenvolvimentu kapasidade defeza, ezersísiu konjuntu, seguransa marítima, asisténsia umanitária no resposta ba dezastre.

Marles konsidera asinatura ne’e nu’udar pasu importante ida atu lori relasaun bilaterál ba nivel kooperasaun ne’ebé kle’an liután.

Nia mós refere ba ezersísiu defeza Harri Umeruk, ne’ebé envolve membru pesoál Austrália no Força Defeza Timor-Leste (F-FDTL) atu servisu hamutuk. Tuir Marles, kuadru foun ne’e sei fasilita kooperasaun defeza no involvimentu konjuntu entre nasaun rua.

Oportunidade ba traballadór Timoroan

Kooperasaun entre nasaun rua la limita de’it ba defeza no seguransa, maibé inklui mós oportunidade ekonomia no dezenvolvimentu rekursu umanu.

Xanana Gusmão subliña importánsia Programa Mobilidade Traballadór Pasífiku–Austrália (PALM), ne’ebé fó oportunidade ba sidadaun Timoroan atu hetan empregu iha Austrália, hetan rendimentu atu sustenta família no dezenvolve abilidade no esperiénsia profisionál.

Nia mós hato’o agradese ba apoiu Austrália nian ba adezaun Timor-Leste ba ASEAN no integrasaun iha komunidade rejionál.

Timor-Leste hahú ona preparasaun atu asume Prezidénsia ASEAN iha 2029. Tanba ne’e, Xanana subliña katak nasaun sei kontinua presiza kooperasaun no apoiu Austrália nian, inklui iha preparasaun organizasionál no seguransa.

Marles, husi parte Austrália, reafirma katak Timor-Leste iha importánsia boot ba Austrália hanesan nasaun viziñu ne’ebé iha istória, interese no futuru komún.

Nia konsidera asinatura Kuadru Kooperasaun Defeza no anúnsiu pakote apoiu Aus$ 62 millaun nu’udar pasu konkretu atu implementa kompromisu bilaterál ne’ebé lider nasaun rua estabelese ona.

Parseria ne’ebé presiza implementasaun

Asinatura kuadru kooperasaun no anúnsiu pakote apoiu Aus$ 62 millaun marka etapa foun ida iha relasaun Timor-Leste no Austrália. Maibé, impaktu apoiu ne’e sei depende mós ba implementasaun programa sira, dezenvolvimentu kapasidade pesoál no koordenasaun entre instituisaun relevante sira.

Ba Timor-Leste, prioridade sira ne’e liga diretamente ho nesesidade atu hametin seguransa marítima, kombate krime siberétiku, dezenvolve kapasidade investigasaun no hadi’a preparasaun ba dezastre.

Iha ikus, Xanana Gusmão hato’o agradese ba Richard Marles tanba nia vizita ba Timor-Leste no reafirma apresiasaun ba amizade no apoiu kontinua hosi Governu Austrália.

Kooperasaun foun ne’e loke dalan ba Timor-Leste no Austrália atu kontinua servisu hamutuk, la’ós de’it iha área defeza, maibé mós iha esforsu atu promove seguransa, estabilidade no dezenvolvimentu sustentável ba povu nasaun rua.

(jos)

Share it :

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *