DILI, STLTIMORLESTE.com – Timor Leste (TL) presiza prepara aan hahu husi agora hodi hasoru dezafiu ne’ebe sei mai iha futuru.
Kestaun ne’e hato’o husi Painel “Security, Trust and the Digital World, Professór Whitfield Diffie liu husi nia diskursu iha eventu iha Simeira Siénsia ba Dezenvolvimentu dala-4, iha CCD, Tersa (25/08/2026).
Nia hatete, presiza prepara aan hodi hasoru dezafiu iha futuru.
“Timor Leste presiza hahú prepara husi agora ba dezafiu futuru iha área identidade dijitál, soberania dijitál no seguransa sibernétika, inklui posibilidade ameasa husi komputadór kuántiku, dehan Professór Whitfield Diffie.
Nia hateten katak, sistema identidade dijitál bele sai infraestrutura importante ba servisu públiku iha futuru, tanba bele permite sidadaun sira asesu servisu Governu, benefísiu, lisensa no servisu administrativu sira liuhusi sistema online.
Maibé, atu sistema hirak-ne’e funsiona ho seguru, presiza iha mekanizmu klaru kona-ba identidade no autoridade ne’ebé sidadaun sira bele fiar.
Iha kontestu ne’e, Diffie fó atensaun ba papel autoridade sertifikasaun, ne’ebé responsavel atu ajuda garante autenticidade no konfiansa iha komunikasaun dijitál.
Nia hateten katak, iha sistema dijitál global, iha autoridade sertifikasaun barak ne’ebé browser no sistema sira rekonhese. Situasaun ne’e hamosu kestaun kona-ba sé mak determina autoridade ne’ebé bele fiar.
Ba nasaun ida hanesan Timor Leste, kestaun ne’e iha ligasaun ho soberania dijitál, liu-liu bainhira sistema sira ne’ebé importante ba Estadu no sidadaun depende ba infraestrutura ka autoridade husi liur.
Aleinde kestaun soberania dijitál, Diffie mós alerta kona-ba dezenvolvimentu komputadór kuántiku. Tuir nia, algoritmu kriptográfiku sira ne’ebé uza atualmente, inklui RSA, bele iha vulnerabilidade bainhira komputadór kuántiku ho kapasidade boot sai disponivel iha futuru.
Komputadór kuántiku, se atinji kapasidade ne’ebé presiza, bele ameasa sistema kriptografia balu ne’ebé atualmente uza atu proteje informasaun no autentika asinatura dijitál.
Tanba ne’e, nasaun no instituisaun sira presiza konsidera migrasaun ba métodu kriptografia foun ne’ebé dezenvolve atu reziste ba ameasa husi komputadór kuántiku.
Maibé, Diffie mós subliña katak seguransa dijitál labele konsidera hanesan buat ne’ebé bele garante ho absoluta certeza ba futuru, tanba teknolojia no kapasidade atake kontinua evolui.
Ba Timor Leste, diskusaun ne’e fó atensaun ba nesesidade atu haree preparasaun dijitál nu’udar parte husi dezenvolvimentu nasional, la’ós de’it liuhusi asesu internet, maibé mós liuhusi identidade dijitál, infraestrutura konfiansa, soberania dijitál, seguransa sibernétika no preparasaun ba teknolojia futura.
Painel ne’e sai parte husi Simeira Siénsia ba Dezenvolvimentu 2026, ne’ebé fó espasu ba peritu internasionál no Timor-oan sira atu fahe koñesimentu kona-ba seguransa, teknolojia no oportunidade dezenvolvimentu iha era dijitál.
(eme)







