DILI, STLTIMORLESTE.com – Primeiru-Ministru (PM), Kay Rala Xanana Gusmão husu Timor oan hotu atu presta omenajen ba erói sira ne’ebé sakrifika sira-nia moris iha luta libertasaun nasionál iha komemorasaun 12 Novembru.
Xanana hato’o pedidu ne’e durante preparasaun ba komemorasaun Loron 12 Novembru, ne’ebé tinan ida-ne’e marka aniversáriu 35 massacre Santa Cruz.
“Aproveita oportunidade ida-ne’e tanba aban 12 Novembru, ita hotu presta omenajen ba erói sira ne’ebé mate tanba dedika sira-nia an ba luta ukun-rasik-an,” Xanana afirma iha plenária Parlamentu Nasionál, Kuarta (11/11/2026).
Nia hateten katak, manifestasaun 12 Novembru 1991 iha Santa Cruz, Dili, sai momentu istóriku ne’ebé lori realidade luta libertasaun Timor-Leste nian ba mundu tomak.
Iha manifestasaun ne’e, juventude barak lakon sira-nia moris, maibé sira-nia sakrifísiu ajuda mundu komprende sofrimentu povu Timoroan durante okupasaun.
Xanana mós alerta katak, maski Timor-Leste restaura ona independénsia, povu tenke kontinua hanoin kona-ba konflitu no violénsia ne’ebé akontese iha pasadu.
“Ohin loron ita loke televizaun, haree ema oho Timor oan iha fatin-fatin. Kuitadu, ita tinan 24 ona, mundu haluha tiha,” nia dehan.
Nia subliña katak 12 Novembru hanesan loron importante atu hanoin fali luta no difikuldade ne’ebé povu hasoru atu hetan ukun-rasik-an.
Iha komemorasaun ne’e, Xanana mós husu Timor oan hotu atu fó omenajen ba jornalista no realizadór dokumentáriu Max Stahl.
Max Stahl ho korajen grava imajen massacre Santa Cruz, ne’ebé ajuda hatudu ba mundu realidade violénsia ne’ebé akontese iha Timor-Leste.
PLP husu Governu tau-matan ba família vítima
Iha parte seluk, Deputada Bankada Parlamentár PLP, Maria Angelina Sarmento, husu Governu atu kontinua fó atensaun ba família vítima no sobrevivente massacre Santa Cruz.
Nia lembra katak iha 12 Novembru 2026, Timor-Leste komemora aniversáriu 35 manifestasaun Santa Cruz, ne’ebé termina ho massacre no marka istória luta libertasaun nasionál.
Maibé, nia lamenta katak monumentu 12 Novembru seidauk kompleta, maski komemorasaun ne’e iha importánsia boot ba memória istórika nasaun nian.
Maria Angelina mós temi serimónia iha loron 28 Outubru, ne’ebé Komité 12 Novembru no família realiza atu transfere restu mortál alende Sebastião ba rate Santa Cruz, ho apoiu Governu.
Nia husu Governu atu la limita apoiu ba serimónia de’it, maibé kontinua tau-matan ba inan-aman Sebastião ne’ebé sei moris.
Deputada ne’e esplika katak, família ne’e presiza uma ne’ebé dignu, tratamentu saúde, kadeira-roda ba aman Sebastião no apoiu finanseiru.
“Maibé, Sebastião nia inan-aman ne’ebé sei moris hela, agora moris iha kondisaun kiak tebes,” Maria Angelina afirma.
Aleinde ne’e, nia husu Governu atu fó atensaun ba inan-feto vítima no sobrevivente sira hosi violénsia seksuál no violasaun grave ba direitus umanus.
Maria Angelina konsidera katak, Estadu iha responsabilidade atu rekoñese sira-nia sakrifísiu no garante asesu ba oportunidade dezenvolvimentu.
Nia propoin atu família vítima sira-nia oan asesu ba dokumentu Estadu, bolsa estudu no fasilidade kréditu.
Objetivu mak atu garante katak família vítima sira bele partisipa ho igualdade no inkluzaun iha prosesu dezenvolvimentu nasionál.
Maria Angelina enfatiza katak, rekonsiliasaun la’ós de’it fó oportunidade ba ema sira ne’ebé iha diferensa polítika iha pasadu.
Tuir nia, rekonsiliasaun tenke inklui responsabilidade atu tau-matan ba grupu vulnerável no família sira ne’ebé sakrifika sira-nia moris ba libertasaun rai.
Nia afirma katak, Estadu tenke kontinua fó prioridade ba sobrevivente no família vítima sira, atu bele moris ho dignidade iha nasaun independente.
(alb)






