Introdusaun
Tempu ona atu hafoun ita nia a’an hodi reflete ba loron Restaurasaun independensia, ho ida ne’e, ita ida-idak iha familia balun nebe lakon nia vida ba Rai ne’e. Tamba ne’e, loron restaurasaun 20 de Maio 2002-2026, “La iha tan ema seluk ukun iha Rai Timor-Lorosa’e! Loron 20 de Maio mak loron Independensia lolós ba Timor Lorosa’e”(Dom. Carlos Filipe Ximenes Belo). Loron ohin sai istóriku ba ita nudar povu Timor-Leste no existensia hanesan Nasaun ida nebe goza nia Liberdade no Independensia mós hanesan Nasaun seluk. Wainhira ita restaurasaun ida sai hanesan símbolu ida katak Timor-Leste hetan nia Independensia. Ho ida nee mak 20 de Maio 2002-2026 Povo Timor-Leste Tomak ita tenki agradese la’os deit tamba ita sai hanesan Nasaun ida nebe Puro maibe ita hotu nia agradese tamba “Povo Livre e Terra de Livre” husi kolonializmu sira. Ba liberdade no indepedénsia ne’e la’os ikus ba sakrifisiu luta nian maibe atu hanoin no memoriza fila-fali ukun rasik a’an hanesan dalan úniku tebes ka primeiro husi ita nia sakrifisiu luta hodi hasouru dezafius nebe salva ita iha tempu Liberdade no indepednsia. Tamba ne’e, iha loron rstaurasaun 20 de Maio 2002-2026, iha tinan ida ne’e ema Timor tomak hahu husi lider ukun na’in, lider Politiku, lider organizasaun privado ka organizasaun Non-guvernamental sira to’o povu baibain nebe deit. Ita tenki kuda metin espiritu patriotizmo no nasionalizmo ba ukun rasik a’an nebe mak ita nia Éerois da Pátria sira hatudu ona ba ita nia Joven Foinsa’e Timor-Leste nian. Ita nia Liberdade ba ukun rasik a’an tenki tau duni iha ita nia hanoin no pratika oinsa mak bele unidade nafatin hanesan iha passado hodi luta hasouru kolonialismu no okupante sira.
Iha tempu ida ne’e mos ita tenke kuda ona no kaer metin espiritu unidade hodi luta nafatin kontra ema injustisa social nebe mak hais no hanehan Justisa social iha Timor-Leste. Objetivo ba ita nia ukun rasik a’an mak oinsa povu bele hetan Liberdade, Paz, Estabilidade no bele assesu ba Edukasaun nebe diak no iha kualidade, Povo moris ho saudavel, moris ekonomia ho prospero.
RESTAURA EMA NIA HANOIN
Ohin loron ema hotu restaura ka lembra fila-fali ita nia hanoin konaba Éroi sira nia luta ba sakrifiu tomak hakarak atu hetan ukun rasik a’an; Ho ida ne’e mak escritor bolu ita hotu katak importante ita kuda no hametin nafatin espiritu unidade luta nian nebe mak Éroi sira hatudu ona iha tempu uluk funu nian. Espirito sakrifisiu luta ne’e kuda nanis ona no ohin loron tenke hatudu ona dezenvolvimento Nasun Timor-Leste ba Futuru. Hanesan matenek na’in ida dehan Katak “Ó halo buat ruma hodi fo ba nasaun no la’os nasaun ne’e mak halo atu fo ba Ó”. Ho expresaun ida ne’e sai hanesan sasukat ida ba Povu hotu hodi reflete no hanoin hikas fali bai ta nia éroi sira nebe sakrifika an ba Mate hodi sosa ita nia Rai ho ruin no ran tan deit atu hetan ukun rasik a’an. Tamba ne’e, atu restaura ita nia hanoin presija liu husi edukasaun konsientializasaun ka étika konsiensia ba Timor oan hotu, atu iha konsiensia no iha responsailidade ba povu nia moris diak. Ita nia konsiensia no responsabilidade la’os deit husi Povu bai-bain maibe mos ba lider politiku sira, ba ukun na’in sira presija konsiensia no hatudu responsabilidade ba ita nia rai hodi dezenvolve nafatin ita nia nasaun. Atu nune’e labele hamosu duvida ba Povu tomak no tenki hakbesik nafatin povu hodi hasai sira husi isolamentu nia laran. Husi reflesaun ida ne’e, lider sira tenki restaura no hanoin fali buat nebe mak ita nia Éeroi sira husik hela mai ita no tenki banati tuir nafatin sira. Maibe kuandu ukun na’in ka lider politiku balun la iha konsiensia no responsabilidade mak sei da’et nafatin ba Jerasaun foinsa’e sira.
Ukun Na’in sira labele hanoin deit ba ita nia a’an hodi hetan poder ruma maibe tenki tau ba interese comum labele tau ba interese pessoal. Tamba restaura ita nia a’an ne’e signifika atu reflete ba ita nia éroi sira nebe uluk oferese sira nia a’an ba nasaun no ikus povo tomak hetan nia Liberdade. Tamba ne’e, lider sira hotu loron istóriku ka loron restaurasaun ne’e sai ba ema hotu atu reflete no hatudu nafatin ita nia maturidade hanesan lider ba ema hotu nia matan no labele sai lider ba ema ida nia preokupasaun maibe tenki sai lider nebe diak ba Povo hotu nia preokupasaun.
RESTAURA EMA NIA HAHALOK
Wainhira ita restaura ita nia Hanoin no mentalidade mak hatudu hahalok nebe diak iha sosiedade nia leet, ita tenki hatudu hahalok nebe dezenvolve no inovativa hodi fo kontribuisaun ba prossesu dezemvolvimentu iha aspeito hotu tuir espiritu Liberdade no ukun rasik a’an. Ita hotu nia hahalok ne’e bele iha direito Liberdade maibe tenki iha responsabilidade; ita nia hahalok ne’e tenke ho responsabilidade katak ita nia hahalok mos labele tuir hahalok kolonialista no okupante sira. Iha tempu kolonialismu no okupasaun nia okos, ita hakarak halo arbiru no anarkizmu ho objetivu atu hatudu ba mundu no bele dada mundu nia simpatia ba terus povu nian. Tamba ne’e, situasaun ohin loron sei mosu nafatin ema balun sai Mauhu ka hafudor ikuz mai sai politiza ba Malu entre Lider Politika A ho B. Husi Parte hirak ne’e mak la’os deit povu mak halo maibe liu-liu ita nia ma-ukun sira mak dalabarak hamosu hahalok nebe ho ideologia nebe emocional ikus mai mosu buat barak mak hanesan tuir mai ne’e: Ukun Povu ho Partidaria, Uza Poder hodi Hanehan Povu, Uza Poder Hodi benefisia nia Familia no Grupo Privado, Uza Maneira Oi-oin atu hetan Objetivu ida no Sira seluk tan. Timor oan sei nafatin la’o iha dezorganizado nian signifika ita seidauk iha maturidade ka hahalok nebe equilibrio (hanesan) ba ema hotu nia Presija. Ita hotu tenki restaura hahalok no mentalidade katak hasai tiha hanoin kolonializmu nian hodi harii fali mentalidade foun nebe livre, independente, no responsavel iha tempu ukun rasik a’an. Ida ne’e importante tebes atu hametin unidade Nasional, Paz, Estabilidade, no Dezenvolvimentu iha Timor-Leste. Tamba ne’e liberta ita nia an husi mentalidade kolonial atu transforma hahalok, hanoin, no mentalidade atu labele hansan nafatin ho tempu okupasaun nune’e bele ukun rasik a’an ho serteza. No muda attitude no hahalok liu-husi edukasaun, reflesaun no dialogo hamutuk. Iha parte seluk tenki laran metin ho mentalidade nebe Puro ba ema hotu nia preokupasaun sira. Ita restaura mentalidade ba hahalok ne’e la’os de’it ba ema ida-idak maibe mós transforma kultura violénsia ba kultura paz no estabilidade iha komunidade no instituisaun sira iha Timor-Leste. Loron restaurasaun Independensia Timor-Leste nian, nebe selebra iha dia 20 de maio 2002,2026, tinantinan la’os deit feriadu nasional ida ba reflesaun, agradesimentu no komprimisiu nasional. Husi Erois da Patria sira mak hamosu Valor sakrifisiu, Soberania, Responsabilidade, Papel Juventude no Unidade Nasional. Ho tempu hirak ne’e tenki hanoin fila-fali luta naruk nebe fakar ran, no matan-been nebe erói no povu Timor-Leste lakon vida hakarak atu hetan vitoria ukun rasik a’an.
Restaurasaun Independensia 20 de maio 2002-2026 mak momentu nebe soberano nasional devolve fali ba Timor oan sira nia liman rasik mak kaer ukun. Ita selebra ne’e atu lemransa fila-fali katak ukun rasik-an la’os deit atu selebra maibe ho responsabilidade bo’ot atu harii nasaun ida nebe Justo, Demokrátiku no prospero ba jerasaun Futuru nian. No iha papel jerasaun future nian nudar pilar ba dezemvolvimentu sustentável no tenki kontinua matenek luta hasouru dezafiu foun sira hanesan pbreza no dezemvolvimentu. Dili, dia 31 de Dezembro 2021(Tatoli)- Xanselér(Canceler) Arquidioseze, Pe. Paulus Maya, hateten iha ámbito ukun rasik a’an ne’e presija éroi foun ida nebe tenke sakrifika nia an ba servisu hodi hala’o servisu ho fuan iha Nasaun nia di’ak, progresu, dezemvolvimentu no ba Povu nia diak. Ida ne’e ita tenke sai fali éroi foun la’os ita tenki luta kaer fali kilat halo funu fali, la’e. ita nia hakarak diak atu servisu, hakarak diak atu sakrifika no hakarak diak atu dedika an tomak ba ema hotu nia moris diak. Tamba ne’e, husu ba Joven sira tenke aprende husi ita nia Éroi sira no matebian sira nebe sakrifika a’an no fo ona sira nia moris hodi mate ba rai ida ne’e. Ohin loron ita bele Goza, haksolok no ita bele lakon tempu ba buat nebe útil, maibe keta haluha katak antes ita atu goza buat hirak ne’e iha ema balun sakrifika ona sira nia moris ba ida ne’e. Ho ida ne’e, Joven sira presija aprende no hahu ohin kedas aprende hodi hatene sakrifika, aprende estuda husi esperiensia moris ita nia luta na’in sira nebe uluk luta ona hodi hetan ukun a’an, nune’e ita kaer fali misaun foun ida mak ita nia luta agora; luta ba dezemvolvimentu no luta ba prosperiedade nian, ne’e importante ba Povu nia diak. Amlulik nia enkoraza nia hateten, loron Nasional Éroi nu’udar loron importante ida, nune’e Estado no Guverno presija tau atensaun ba vitima luta sira nebe fo an ba Mate hodi bele manaan ukun rasik a’an ida ne’e.
Iha parte seluk eskritior mós sente katak loron ne’e importante ba sira nebe Fakar ran hodi sosa ita nia Rai Timor-Leste maibe preokupasaun ba vitima balun seidauk iha direitu ba Guverno atu rekuñese sira no liu-liu ba sira nebe Abandonado, ikus mai sira afeita ba moras, fatin nebe hela halo sira deskontente. Tamba ne’e, rekomendasaun ba guverno tenke rekuñese Vitima Mártires sira, tamab ho sira nia luta mak ita hetan ukun a’an no it a bele livre hodi goza moris ne’e. Guverno tenke tau matan nafatin tamba dezemvolvimentu ne’e tenke la’o labele tauk atu investe makaas ba Setór edukasaun hodi forma Juventude sira bele Muda buat foun tamba ho edukasaun mak bele muda Timor-Leste no mundu nia furak ba moris prospero nian. Ho Hahalok nebe justo ka sakrifisiu ida nebe extraordinário ho sentido Domin nebe bo’ot Tebes, Tamba ema ida brani fo nia isin ba mate hodi ema seluk moris. Ida ne’e sai Domin ida nebe furak tebes husi Maromak nia Doutrina sira. Tamba ne’e, Éroi sira Igreja (VATICANO) rasik rekuñese povu Timor-Leste nia luta.
KONKLUSAUN
Komemorasaun loron Restaurasaun Independensia Timor-Leste nian 20 de Maio 2002-2026, hanesan momentu importante ida atu reflete konaba istória, Luta, ba futuru Nasaun nian. Ita bazeia ba kontestu istóriku no situasaun atual mak hanesan Reflesaun Istóriku, Responsabilidade, Progresso no Dezafio no ikus liu Mentalidade foun. No husi parte hirak ne’e ita tenke reflete no respeitu éroi sira nia luta no konsidera sira tamba ema rihun ba Rihun lakon vida ba rai ne’e. Tamba ne’e, sira mate ba rai ne’e, husik hela responsabilidade boot ida ba Timor oan hotu atu nafatin hametin Paz no Dame; Maski ita hetan ona nia progressu, sei iha desafiu konaba dezemvolvimentu ekonomiku no kbiit umanu; Ita tenke muda mentalidade no sujestaun husi Chefe do Estado- Maior General Das F-FDTL (Falur Rate Laek) husu “Joven sira atu kontribui ba Nasaun, la’os de’it hein Apoiu”. Lós duni ita tenke oferese buat nebe diak ba ita nia Rai tamba ita nia Érois da Patria lakon sira nia vida hakarak atu hetan ukun rasik a’an. Tamba ne’e, ohin loron ita labele hanoin mak problema maibe buka atu halo buat ruma nebe diak hodi dezemvolve ita nia Nasaun Timor-Leste. No tenke eduka jerasaun foun konaba istória luta 1974-1999 nian, atu nune’e sira hatene valór independensia no labele repete Violasaun direitu umanus; ita hotu tenke focus ba Tema ida katak “Hametin Paz no Dezenvolvimentu” atu garante estabilidade nasionál. Iha parte seluk mos Ukun na’in sira tenke hakruk ba Lei sira no labele halo intervensaun politika barak liu iha Lei nia leten, lae ema dehan ita inkonstitusional. Ita tenke promove inkluzaun social no ekonomiku ba Feto no Joven sira atu bele kria Nasaun nebe Sustentável ka moris Prosperu nian.
Escritor: Gregorio Fidelis Colo






